
– Yusuf Jambu
Ke nahana hore ke lokela ho qala ka sehlahisoa sa khoebo… ‘me ke sena: ke batla hore u nthomelle mohlala oa hau oa moralo oa bophelo ba hau, e le hore nka o phatlalatsa ho blog ena hore bohle ba rute ba ithute ho ona. U lokolohile ho o romella nomoro ea ka ea WhatsApp ka sehokelo se ka tlase…
https://whatsapp.com/channel/0029Vb7itAK1yT24CHX3Qc30
U ka bua, ua ngola le ho rekota ka puo ea hau ea ho tsoalloa, puo ea habo hau.
Ha re lekanyetsa lipale tsa rona puong ea kantle e kang Senyesemane, re koenehela ba bangata ba moloko o moholo ba ka sebuang puo eo ea kantle e re qobelletsoeng ka eona ke bokolone. Hape moea oa molaetsa le thuto ea pale e ka fumanoa e sa hlahe ha ho buuoa ka Senyesemane kapa puo leha e le efe e ‘ngoe ea kantle.
“Sechaba se lahlehetsoeng ke lipale tsa sona se lahlehetsoe ke mmapa oa tsela.”
Afrika e na le lipuo tse fetang 2,000, ‘me chatgpt le li-AI tse ling li tseba tse 26 feela ho tsona. Haeba e tseba tse 26 feela, na ho joang ka tse setseng tsa lehae lena? Ho bolela hore lipale tsa rona ha li phatlalatsoe ka ho nepahala. U lokolohile ho pheta pale ea hau ka puo ea hau ea matsoalloa.
“Haeba u sa tsebe se etsahetseng KA HARE ho uena, u ke ke ua utloisisa se etsahalang HO ETSA uena.” Lipale ha se boithabiso feela. Lipale li re bolella hore re bo-mang.
Li re ruta hore re tsoa hokae, re ananela eng, re pholositsoe ke eng, le hore re ka ba eng.
Ha sechaba se lebala nalane ea sona, se qala ho lelera. Se lahleheloa ke tšepo. Se lahleheloa ke tataiso. Se qala ho phela ho latela litlhaloso tsa batho ba bang tsa katleho.
Empa ha sechaba se hopola lipale tsa sona, se iphopola. ‘Me ha se iphopola, se fumana tsela ea sona hape.
Ithute pale ea hau. Sireletse pale ea hau. Fetisetsa pale ea hau.
- Kaha pele ho limaekrofono le Wi-Fi. Pele ho lihlopha tsa WhatsApp le mehloli ea mekhatlo ea sechaba. Pele ho libuka le metjhini ea khatiso le li-podcast, bo-ntat’a rona ba ne ba bokellana mollong.
- Nahana ka seo. Mollo bohareng. Batho ba baholo ba lutse. Bana ba lutse fatše maotong a bona. Lehodimo la bosiu le leholo ka holimo ho bona. ‘Me sebakeng se pakeng tsa malakabe le lefifi, ho ne ho e-na le lipale.
- Ba ne ba fetisa bohlale ka lipale. Setso ka lipale. Boitsebiso ka lipale. Tšepo ka lipale. Lipale li ne li re ruta hore re bo-mang. Lipale li ne li re hopotsa hore re tsoa hokae. Lipale li ne li re thusa ho nahana hore re ka ea hokae.
- Setsebi sa nalane sa Afrika Bophirimela, moqoqi oa lipale, moqapi oa lipina (griot) o ne a le teng hobane sechaba se se nang pale ea sona ke sechaba se se nang moea oa sona. Griot e ne e se motšoantšisi feela. E ne e le polokelo e phelang. Molebeli oa meloko, lintoa, lipalo-palo tsa batho ba fallang, selekane le bohlale. Pele ho hore ho ngoloe ntho leha e le efe, griot e ne e e jere hloohong, e e ipapisa, e e fetisetsa ka tlhokomelo ea motho ea utloisisang hore ho lebala ke mofuta oa ho shoa.
- Moetlo oa izibongo oa Mazulu le Maxhosa, e leng lithoko tsa matoholo, o ne o sebeletsa mosebetsi o tšoanang o halalelang. Ho bua thoko ea hau e ne e le ho ipeha nakong le setšabeng. E ne e re: Ke tseba hore ke tsoa hokae. Ke tseba hore sechaba sa ka se ne se emetse eng. Ke tseba matla a phallang mading a ka.
- Joalo ka thothokiso e reng, “Motho ha a patoe morung a be a lebaloe.” Pale ea hau e bohlokoa. E tšoanetse ho phetoa. E tšoanetse ho hopoloa. ‘Me ke boikarabelo ba hau, e seng ba motho e mong, ho e pheta.
- Phetang pale ea hau. Phetang pale ea nkhono oa hau. Phetang pale ea sechaba sa heno. Hobane ho fihlela tau e ithuta ho ngola, pale e ‘ngoe le e ‘ngoe e tla tlotlisa tsuonyana. Ka nako e telele haholo, pale ea Afrika e phetiloe ke ba tlileng ho nka ho eona. Ke molekoloni. Ke mohlahlobi oa linaha. Ke moqolotsi oa litaba ea theohang ka sefofane a lule lihora tse mashome a mane a metso e robeli. Ke moetsi oa lifilimi ea bontšitseng lenyalo la tlala le ntoa feela. Ke buka ea sekolo e ngotsoeng ke motho ea sa kang a beha leoto kontinenteng ena e ntle ea Afrika. Mofuta oa bona oa pale o ne o e-so ka o ba pale e feletseng. O ne o e-so ka o ba pale e tšepahalang le ka mohla. E ne e le pale e entsoeng ho lokafatsa seo re neng re etsoa sona.
- Kahoo ngolang ea lōna. Buang ea lōna. Rutang ea lōna ‘me le phele nnete ea lōna, hobane lipale tseo re li phetang li bopa maphelo ao re a phelang, ‘me bana ba Afrika ba tšoanelwa ke pale e qalang bokhoni, e seng ka lisekoere.
Bacha ba sa utloeng lerato la motse ba tla o chesa e le hore ba utloe mofuthu oa oona.
Empa pele ke tsoela pele, ke batla hore u nketsetse ntho e ‘ngoe. Beha mohala oa hau fatše. Hase ho mangoleng a hau. Hase ka lehlakoreng la ka tlaase tafoleng. Hase hore o be ka lekeng la hau moo u nahanang hore ha ke u bone. Fatše. Ka ho feletseng fatše. Hobane seo ke se batlang ho se bolela se bohlokoa ho feta tsebiso leha e le efe e sa tsoa mena skrineng seo.
‘Me ha ke se bolele e le kopo. Ke se bolela e le tlhorisano.
Ke bona ba bang ba lōna ba etsang ho thellela ho butle ho tloaelehileng. Mohala o nyamela mokotleng joaloka haeba ho se na seo se etsahetseng. Kea leboha boiteko boo. Ho bala.
Hobane se ke se hlokometseng ke sena. Re phela lefatšeng moo motho a ka ntseng a lutse phaposing e tletseng batho — ‘me a le mong ka ho feletseng. U ka ba teng ka ‘mele ‘me u le lik’hilomithara tse sekete kelellong. U ka shebahala u le mona, ua tsilatsila joaloka ea mametseng, ‘me u sa amohele lentsoe le le leng le builoeng. Re phethile bokhoni ba ho ba sebakeng ntle le ho ba teng ha ‘nete.
Sesebelisoa se mokotleng oa hau se hlolehile haholo ho u thusa ho nyamela. ‘Me ha ke tsebe ho phehisana le sona. Kahoo kea u kopa — feela hona joale — hore u se behe ka thoko.
Hobane ke batla ho u bolella ntho e ‘ngoe. ‘Me ke batla hore u e utloe ka ‘nete.
Nako e ‘ngoe ke ile ka botsa seithuti hore mohala oa hae o rekoa bokae. A nahana ka ho e-na, a re — lidolara tse makholo a mahlano. A ikemetse. A ithorisa le ho feta. Joaloka eka o entse patlisiso ‘me a fumana theko e ntle.
Ka mo sheba ‘me ka re: o lebetse ho bala theko e ngotsoeng.
A nkheba eka ke buile ntho e makatsang hanyane. Ho lokile — mohlomong ke e builoe.
Empa ke ne ke e bolela ka ‘nete.
Hobane theko e ngotsoeng ha se theko ea ‘nete. Theko e ngotsoeng ke seo se ratang lebenkele. Theko ea hau — theko eo u e lefang ka bouena — ke ntho e fapaneng ka ho feletseng.
Ke kamoo ke e balileng kateng.
Motho a le mong a sebelisa lihora tse supileng ka letsatsi a shebile skrine. Ha a sebetse. Ha a bope letho. Ha a haele letho le tla mo feta ka bophelo. Feela — o shebile. O ntse a skrola. O sebelisa. Lihora tse supileng ka letsatsi ke lihora tse mashome a mane a metso e robong ka beke. Ke hoo e batlang e le matsatsi a mabeli a felletseng beke le beke a neheloang sesebelisoa.
Matsatsi a mabeli. Beke le beke. A lahlehile.
‘Me ke batla ho tšepahala — tse ling tsa tsona li na le thuso ea ‘nete. Limmapa. Melaetsa. Lipatlisiso. Kea utloisisa. Empa a re tšepaheng ho e mong le e mong. Rōna ka bobeli re tseba hore lihora tseo tse supileng ha li eo ho eona. Lihora tse supileng li ea vidioing ea metsotsoana e leshome le metso e mehlano ea katse e etsang ntho e tlokang ho makatsa hanyane — e lateloa ke e ‘ngoe — e lateloa ke tse mashome a mane tse ling — ‘me ka tšohanyetso ke 2 hoseng ‘me ha ua ithuta letho haese hore likatse, ka ho bonahala, ha li hlomphe sebaka sa motho.
Joale nka lihora tseo ‘me u ithute potso e fapaneng. E seng ke sheba eng — empa ke ka etsa eng? Ke bokhoni bofe boo nka bo hōlisitseng? Ke buka efe eo nka e baletseng, ke moqoqo ofe oo nka o bileng le oona, ke bothata bofe boo nka bo rarolotseng, ke mofuta ofe oa ka oo nka bang oona — ka lihora tseo tse tšoanang?
Atisa tahlehelo eo ea bokhoni selemo se tletseng. Ka ho ata ha lintho tseo u sa li haelang tsa tsebo, bokhoni, taolo, le kopano ea batho — hobane u ne u shebile ho e-na le ho etsa.
‘Me ho ea ka maikutlo a ka — ka ho tlase — mohala oo o u jetse bonyane lidolara tse likete tse mashome a mabeli ka selemo. Eseng ho o ba le oona. Ke ho o sheba. Ho o ba le oona ho theko e tlase. Ho o sheba ke ho u senyang. E seng akhaonteng ea hau ea banka — empa bokhoni ba hau. Nako ea hau. Bophelo boo u neng u ka bo phela.
Lidolara tse likete tse mashome a mabeli ka selemo — ho sheba.
Joale, ha ke u bolelle hore u lahlele mohala oa hau ka leoatleng. Leha ke tla lumela — ka matsatsi a mang — mohopolo oo o kile oa feta kelellong ea ka.
Ha ke eme mona ke iketsa eka ha ke na oona. Ho skrola hanyane, boithabiso bo bonyenyane — ke botho. Ho lokile. Ho phomola ha se sera. Tšebeliso e sa nahaneng e ipatileng ka mor’a ho phomola — ke sona sera. Ho na le phapang pakeng tsa ho khetha ho phomola le ho inehela ho tlohela boithabiso bo u hapa. E ‘ngoe e u hlaphoheletsa matla. E ‘ngoe e u utsoetsa ka khutso ha u ntse u bososela skrineng.
Empa lidolara tse likete tse mashome a mabeli? Ha ho motho phaposing ena ea lokelang ho lefa theko eo ho lula a sa sisinyehe.
Joale — ke mohlala oo ke batlang hore u nahane ka oona.
Nahana ka barutoana ba babeli. Sekolo se le seng. Phaposi e le ‘ngoe. Mosuoe a le mong. Menyetla e le ‘ngoe e behiloeng pel’a bona joaloka likarete tafoleng. Ha u ba sheba ka letsatsi la pele — ha u khone ho ba khetholla.
Moithuti A o ea hae mantsiboea ohle ‘me a qeta lihora tse tharo mohaleng oa hae. E seng lihora tse tharo a etsa ntho le mohala oa hae — feela a le ho oona. Li-reel, li-clip, lintho tse hlahelletseng, lihlabi, lerata. Lihora tse tharo bosiung bo bong le bo bong, ka lilemo tse tharo tsa sekolo se phahameng.
Joale pele uahlola Moithuti A — Moithuti A ha a etse letho leo makholo a limilione a batho a sa le etseng hona joale ha re ntse re bua. Moithuti A o feela a le motho ka ho feletseng, ka ho phethahetseng, ka ho tloaelehileng. Ha ho na lehlaha pale ena. Ke feela letšoao la theko eo ho se motho ea e supileng.
Moithuti B o ea hae ‘me a sebelisa e ‘ngoe ea lihora tseo ho bala — ntho leha e le efe, ntho e ‘ngoe, eng kapa eng e hulang boikemisetso ba hae. Hora e le ‘ngoe ea tlhahiso e rerilsoeng. Bosiung bo bong le bo bong. Lilemo tse tharo.
Joale bala le nna.
Lilemo tse tharo. Hora e le ‘ngoe bosiu. Lihora tse makholo a mararo le mashome a tšeletseng a metso e tšeletseng selemo.
Ka lilemo tse tharo, Moithuti B o sebelisitse lihora tse fetang sekete a haha ntho ka hare ho eena — tsebo, mantsoe, mehopolo, pono, bokhoni ba ho nahana ka bonolo le ho bua hantle — ha Moithuti A a ne a sebelisa lihora tseo tse sekete a shebile batho ba bang ba phela maphelo a bona skrineng sa lisekoere tse nne.
Sekolo se le seng. Mosuoe a le mong. Moo ba qalang teng ke ho le leng.
Empa ha ba fihle sebakeng se le seng.
‘Me ke sena karolo e tlamang hore u ikutloe u sa phutholoha hanyane: Moithuti A ha a botsoa. Moithuti A ha a motho ea mobe. Moithuti A ha a etse letho le utloahalang e le phoso hona joale — hobane ha le eo. E utloahala joaloka phomolo. E utloahala joaloka letho. Ke seo se etsang hore e be theko e boima.
Moithuti A o ne a sa ka a emisa ho bala theko e ngotsoeng.
Kahoo ke tla u botsa feela hang hape.
Na mohala oa hau o fatše?
Ho lokile. Ba ntseng ba o patile — kea le bona. Re tla sebetsana le seo hamorao.
Hobane se tlang hamorao — se tšoanela motsotsoana o mong le o mong oa tlhokomelo ea hau.
Hema ka botebo.
Eseng ho hema ha boitšoaro. Ho hema ha ‘nete. Tlatsa matšoafo a hau. A tšoare. ‘Me u a lokolle.
Joale sheba phaposing ena. Eseng mohaleng oa hau. Eseng marulelong. Sheba difahleho tse go potolohileng. U sheba ka ‘nete. Hobane letsatsi le leng, lilemo tse tlang, u ka no se hopole lentsoe le leng le le leng le builoeng phaposing ena kajeno. U ka no se hopole hore na ke mang ea neng a eme sethaleng sena. Empa u ka hopola maikutlo. Motsotso o ileng oa fetola ntho e ‘ngoe ka khutso ka hare ho uena. Motsotso oo mohopolo o ileng oa fihla ‘me oa hana ho tsamaea.
Metsotso eo e bohlokoa ho feta kamoo re nahanang kateng.
‘Me ena ke ntho eo ke neng ke lakatsa hore motho a mpolelle ha ke ne ke le lilemong tsa hau: hoo e batlang e le tsohle bophelong li etsahala la pele, le la ho qetela. Re hloka feela ho tseba hore ke motsotso ofe ke ofe.
Nahana ka seo.
Lekhetlo la ho qetela leo u bapalang bolo ea maoto le metsoalle ea hau ea bongoaneng pele bophelo bo hula e mong le e mong ka litsela tse fapaneng, u ke ke ua tseba hore ke la ho qetela. U tla nahana feela hore ke thapama ea Labobeli. Moqoqo oa ho qetela o tloaelehileng le motho eo u mo ratang. Letsatsi la ho qetela la sekolo pele ho fetoha lintho tsohle. Setsi sa ho qetela sa litšeho pele sebaka se fetola motho eo hore e be mohopolo.
U ke ke ua tseba hore ke motsotso ofe o tla ba oa ho qetela.
Ke Molimo feela ea tsebang pale ea rona ho tloha qalong ho isa qetellong. Re etsa merero. Re re ke tla e etsa hosane. Re re ka letsatsi le leng. Re re hamorao. Empa hosane ke mpho eo ho se motho ea lutseng phaposing ena ea e tšepisitsoeng. Eseng nna. Eseng uena. Ha ho le ea mong oa rona.
‘Me ha ke bolele seo ho u tšosa. Ke bolela ho hang ho fapaneng le seo.
Hobane potso ea ‘nete ha se hore na ho tla ba joang haeba nako ea ka e fela? Potso ea ‘nete ke ena: ke etsa eng ka nako eo ke nang le eona hona joale? Ke ipontša joang ka botlalo? Ke ntša joang thuto e ‘ngoe le e ‘ngoe moqoqong o mong le o mong, monyetla o mong le o mong oa ho ithuta, monyetla o mong le o mong oa ho haha, monyetla o mong le o mong oa ho ba ntho eo ke ikhodisang ka eona?
Hobane ha ho letho, ha ho letho, le sa feleng.
Kahoo ke ile ka ipeha molao. ‘Me ke batla ho o arolelana le uena.
Motsotso ona ha oa lokela ho nkoa e le papali ea ho khetha. Kapa letoto la liteko. Kapa papali ea ho khutlisa. Kapa sehla sa pele kapa sehlopha sa lihlopha. Motsotso ona, hona joale, ke Qetello ea Mohope oa Lefatše haeba ke bolo ea maoto. Ke Masters haeba ke gofu. Ke Mohope oa Lefatše oa Cricket oa ICC haeba ke cricket. Ke Mohope oa Lefatše oa Rugby haeba ke rugby. Ke Grand Slam haeba ke tenisi. Ke Lipapali tsa Olimpiki haeba ke lipapali tsa mabelo.
U utloisisa mohopolo.
Nka motsotso o mong le o mong oa letsatsi le leng le le leng e le Qetello. Papali ea ho qetela. Eo e balehang. Eo u ke keng ua e fumana hape. E bapale joalokaha eka ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe e itšetlehile ka eona, hobane ka tsela e khutsitseng, ea ‘nete, ho joalo. Eseng hobane bophelo bo lokela ho utloahala e le khatello. Empa hobane bo lokela ho utloahala bo na le bohlokoa. Hobane u falimehile. Hobane u leboha. Hobane u utloisisa hore motsotso ona o itseng, phaposi ena, difahleho tsena, moqoqo ona, o ke ke oa hlola o etsahala ka tsela ena hantle hape.
Kahoo a re o etse hore o bale.
Joale, ntho ke ena ka Qetello.
Ha li hlahe feela.
Ha ho motho ea kenang lebaleng la Qetello ea Mohope oa Lefatše a se na lilemo tsa tokisetso ka morao ho eena. Ha ho motho ea emang sethaleng sa Olimpiki a se na lihora tse likete tsa mosebetsi o ikemetseng, o thata, o sa khanyetseng, oo ho se motho ea kileng a o nka foto kapa a o opela matsoho. Qetello ke motsotso o bonahalang. Empa ka morao ho Qetello e ‘ngoe le e ‘ngoe ho na le moaho o sa bonahaleng, sebopeho, tsamaiso, moralo, o entseng hore e khonehe.
Li-Springboks ha lia ka tsa hapa Mohope oa Lefatše oa Rugby ka ho hlaha letsatsing leo le ho tšepa ho le letle. Li-All Blacks ha li ke li ba li-All Blacks ka talenta feela. Sehlopha se seng le se seng se phahamisang khoebo se etsa joalo hobane motho e mong, kae kapa kae, o ile a lula fatše khale pele ho tlhōlisano mme a botsa potso e ikhethileng haholo:
Re haha eng hantle, ‘me re tla e haha joang?
‘Me potso eo, potso eo e le ‘ngoe e matla, ke eona eo ke batlang ho u botsa eona kajeno.
Moralo oa bophelo ba hau ke ofe?
Ke batla ho u botsa potso, ke ena: ho na le eng moralong oa bophelo ba hau?
Ona ke nako e bohlokoa ka ho fetisisa bophelong ba hau, hobane seo u se etsang hona joale le seo u se etsang joale lilemong tsena se ka etsa hore bophelo ba hau bo ee ka tsela e itseng. ‘Me ha moaho o ntse o haloa, hangata ho na le moralo-hlahisi ea taolang moralo. ‘Me moralo oo o sebeletsa e le mohlala, e le tataiso, e le mohlala oa ba tla haha moaho. ‘Me moaho ha o hahuoe hantle ntle le moralo o motle, o tiileng, o nepahetseng. E mong le e mong oa lōna o tseleng ea ho haha sebopeho sa bophelo ba hae. ‘Me potso ke hore na u na le moralo o nepahetseng, o tiileng, o hlophisehileng.
‘Me ebang u o lemoha kapa che, u se u ntse u haha ntho e ‘ngoe. Hona joale. Ka khetho e ‘ngoe le e ‘ngoe eo u e etsang, mokhoa o mong le o mong oo u o bolokang, motho e mong le e mong eo u mo lumellang bophelong ba hau, hoseng ho mong le ho mong ha u etsa qeto ea hore na u tla e sebelisa joang. U ntse u beha lithebe. Potso ha se hore na u a haha. Potso ke ena:
U haha ho latela moralo ofe?
Hobane batho ba bang ba haha ho latela moralo oo motho e mong a ba file oona, moralo o entsoeng bakeng sa bophelo ba motho e mong, sebaka sa motho e mong, tlhaloso ea motho e mong ea katleho. ‘Me ba tla sebetsa ka thata, ‘me ba tla tsoela pele ba tšoeroe, ‘me ka letsatsi le leng ba tla phahamisa mahlo ‘me ba bone hore ba hahile ntho e fosahetseng. Ba ne ba bapala Qetello ka bophelo bohle ba bona, empa bakeng sa sehlopha se fosahetseng. Lebaleng le fosahetseng. Papaling eo ba sa kang ba e khetha.
Ha ke batle seo bakeng sa uena.
Kahoo haeba u ka mpha nako ea hau, ‘me ke tšepisa ho e etsa hore e be le thuso, ke batla ho etsa tlhahiso ea seo ke lumelang hore se lokela ho ba moralong oa hau. Eseng joaloka motho ea nang le tsohle tse hlakileng. Empa joaloka motho ea nkileng nako e telele tseleng ho ithuta lintho tse ‘maloa ka tsela e thata.
Nahana ka tsena e seng mehopolo e meraro e arohaneng. Nahana ka tsona e le litšiea tse tharo tse tšehetsang marulelo a tšoanang. Tlosa e le ‘ngoe ea tsona ‘me sebopeho se fokola. Boloka tse tharo ka moka, ‘me seo u se hahang se tla emisa ka mor’a sefefo leha e le sefe.
Likhaolo tse tharo. Tsela e ile ea nthuta…
Ea pele: Lumela ka botebo boleng ba hau.
Ea bobeli: Batla bokhabane.
Ea boraro: Hopola Ubuntu.
Khaolo ea Pele: Lumela ka Botebo Boleng ba Hau
Nalane ke oache eo batho ba e sebelisang ho bolela nako ea letsatsi ea lipolotiki le setso sa bona. Hape ke k’hompase eo batho ba e sebelisang ho iphumana mmapeng oa jeokrafi ea botho. Nalane e bolella sechaba hore se bile hokae le hore se bile eng, se hokae le hore se eng. Ho bohlokoa ho feta, nalane e bolella sechaba hore se sa tlameha ho ea hokae le hore se sa tlameha ho ba eng. Kamano ea nalane le sechaba e tšoana le kamano ea mme le ngoana oa hae. – Moprofesa John Henrik Clarke
Botlokotsebe bo boholo ka ho fetisisa bo entsoeng khahlanong le batho ba Afrika e ne e le ho senya tšepo ea lōna mohopolong oa nalane ea hore na le bile eng, e le hore le lebale hore le eng ‘me le lebale le hore le sa ntse le ka ba eng.
U ke ke ua hatella sechaba se nang le nalane. ‘Me ha sechaba se utloisisa mofuta oa karolo ea sona nalaneng, se ke ke sa iketsa hore se hatelloe. Hore u hatelloe, batho ba tlameha ho u tlosa kopanong e hlomphehang ea nalane. Ba tlameha ho senya tšepo ea hau le mohopolo oa nalane. Mohopolo oa seo u neng u le sona e le hore u ferekane ka hore u eng le ho feta ka hore u sa tlameha ho ba eng le moo u tlamehang ho ea teng.
Tsela eo u ikutloang ka eona mabapi le uena ke tsela eo u amanang le pontšo ea hau. Kahoo k’hompiutha ea boko e re ho na le e ‘ngoe e tšoanang le uena Yusuf, joale kamoo ke ikutloang ka eena ho tla bontšoa ke kamoo ke amanang le Moafrika e mong. Joaloka ha re etsa liteko ho boloka mesifa ea rona e le maemong, joale re tla etsa liteko ho boloka boko ba rona maemong ka pono ea rona ka rona, mohopolo oa rona ka rona le boleng ba rona, e le hore re be bara le barali ba Afrika ba atlehang. Hobane haeba ke nahana hampe ka ‘na, na u nahana hore k’hompiutha ea ka ea boko e tla sebetsa molemong oa ka, ho ntlafatsa katleho le tsoelo-pele ea ka? CHE! Boko bo tla re: ha u ikutloe u iratile, hobaneng ke lokela ho sebeletsa molemong oa hau?
Haeba re tseba se etsahetseng maobane, re ka bua ka kutloisiso ka kajeno, hobane kajeno e hahiloe holim’a maobane. ‘Me hosane e hahiloe holim’a kajeno.
Ngoana ea sa amoheloang ke motse o tla o chesa e le hore a utloe mofuthu oa oona. – Seea-ts’oana sa Afrika
Boholo ba timetso eo re e bonang metseng ea rona, khalefo, borapeli bo se nang hlokomelo, mocha ea lahlang bokamoso ba hae, ha se timetso ea ‘nete. Sheba haufi. Ke sello. Sello se tšosang, se cheselitsoeng se reng: motho a ke a mpolelle hore ke na le boleng.
‘Me kahoo pele re bua ka bokhabane, pele re bua ka Ubuntu, pele re bua ka nalane le lefa le seo u ka se hahang, re tlameha ho qala mona. Ka sena. Ka ntho ea bohlokoa ka ho fetisisa eo ke tla e bolela kajeno.
U na le boleng. Boleng bo tebileng, bo se nang maemo, bo sa buisaneng. Eseng hobane ea seo u se finyeletseng. Eseng hobane ea kamoo u shebahalang kateng. Eseng hobane ea moo u tsoang teng kapa maemo a hau. Feela hobane u teng. Hobane u phela. Hobane u le teng.
‘Me ha ho letho, ha ho letho, leo motho leha e le mang a kileng a le bolela kapa a le etsa ho u etsa hore u ikutloe ka tsela e fapaneng le neng e le ‘nete.
Boleng ba motho ka eena ke joaloka tlotlo, ka hore ke ntho eo e mong le e mong a tsoaloang a e na le eona, e ke keng ea tlosoa ho uena, hape e ke keng ea fuoa, e tlameha feela hore e se ke ea lahleha.
Joale mona ke moo ho thahasellang, hobane ho tseba boleng ba hau ke ntho e le ‘ngoe. Empa ho utloisisa hore boleng boo bo tsoa hokae ke ntho e fapaneng ka ho feletseng. ‘Me boholo ba rona ha rea ka ra ruta ka tsela e nepahetseng ka karolo eo ea bobeli.
Pale ea Sefate sa Baobab
Baobab e bitsoa Sefate sa Bophelo ho pholletsa le Afrika. E phela lilemo tse likete. E boloka metsi sefateng sa eona, ka linako tse ling lilitara tse likete, e le hore nakong e omileng ka ho fetisisa, ha ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe e omme, baobab e lule e tletse. Liphoofolo li tla ho eona. Metse e ipata tlas’a eona. E fana le ha naha e sa fane ka letho. ‘Me lekunutu la baobab ha le bonahale. Le ka tlas’a lefatše, e le tsamaiso ea metso e kholo hakaalo le e tebileng hoo komello e ke keng ea e fihlela. Sefate se phela eseng ka lebaka la kamoo se shebahalang kateng ka holim’a lefatše. Se phela ka lebaka la kamoo se theohetseng kateng ka tlase.
Boleng ba hau bo tšoana le sefate seo. ‘Me ena ke ‘nete eo lefatše le le potolohileng, ka lerato la lona la ponahalo, chelete, balateli ba mekhatlo ea sechaba, liaparo, mabitso a maemo le botumo, le ke keng la le bolella yona.
Boleng ba hau ba ‘nete ha se seo se bonahalang. Ke botebo ba metso ea hau.
Makhasi a ka oa. Linako li ka fetoha. Seo u nang le sona kajeno se ka ba sa le teng hosane. Empa metso, metso ea tsebo ea sebopeho, ea boitsebiso, ea nalane, ea setso, ea ho tseba hore u mang le hore u tsoa hokae, e lula e le teng. Ke eona e u boloketsang u emi ha ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe ka holim’a lefatše e thothomela.
‘Me ke hona ha seo ke batlang ho se bolela se le bohlokoa hakana. Hobane ba bangata ba rona, ha ho molato oa rona, ha rea ka ra fuoa metso ea rona. Ha ea ka ea lenngoa ka rōna. Ha ea ka ea rutoa. Maemong a mang, e ile ea nkuoa ka boomo. ‘Me motho ea se nang metso ha se hore o oa hang-hang. A ka shebahala a le molelele. A ka shebahala a le ts’ehetsang. Empa o hole le sefefo se le seng feela se matla ho putlama.
***Empa, ‘me ena ke karolo e kenang botebong ka ho fetisisa, ba bangata ba rona ha ba lumele sena. Eseng ka ‘nete. Eseng linakong tse khutsitseng ha lefatše le sa shebe ‘me re le bang ka lipelo tsa rona. Hobane re ne re sa rutoa ho lumela sena. Re ne re rutoa ntho e ‘ngoe ka ho feletseng.
Toni Morrison o ne a utloisisa sena. O ile a ngola: “Ho ikopola lintho e ne e le ntho e le ‘ngoe. Ho nka bong ba moiketsi eo ea lokolotsoeng e ne e le ntho e ‘ngoe.”
Lintho tse peli tse fapaneng. Ho tlosa ketane ke mohato o le mong. Empa ho ithuta hore u mang ka mor’a hore ketane e tlosoe, ho iketsetsa qeto ea hore na u na le boleng bofe, u tšoaneloa ke eng, u na le bokhoni ba eng, ke leeto le fapaneng le le tebileng le ho feta. ‘Me ke leeto leo ba bangata ba rona ba so ka ba le qala ka botlalo. ***
Joale ke batla ho u botsa potso e ka tlas’a tsena kaofela.
Pale ea hau e qala hokae?
Hobane ho na le seea-ts’oana se tebileng sa Seigbo se reng: “Haeba u batla ho tseba qetello, sheba qalo.” Moo u qalang teng ho bopa moo u ipheloang teng. Pale eo u qalang ka eona, mabapi le hore u mang, u tsoa hokae, le seo batho ba heno ba se finyeletseng, ka khutso e etsa qeto ea tsela ea bophelo ba hau bohle. Hore na u fihlella lintho tse kholo kapa u khotsofala ka tse nyenyane. Hore na u kena liphaposing u phahamisitse hlooho kapa u sheba fatše. Hore na u bona likarolo tsa hau e le ntho eo u lokelang ho e hlajoa ke lihlong kapa ntho eo u lokelang ho e keteka.
‘Me ho na le ntho e ‘ngoe, ntho eo setsebi se seng sa Afrika se e boletseng ka mantsoe a otlolohileng ka ho fetisisa ao ke kileng ka a utloa: “Batho ba kantle le bafo ba ke ke ba u ruta mekhoa eo u ka e sebelisang ho ba amoha matla a bona.” Ba holang ka ho hloka tsebo ha hau ha ba tla u fa lisebelisoa tsa ho ba mohlokolohi ka ‘nete. Sechaba se seng le se seng se tlameha ho ithuta nalane ea sona, matla a sona, boitsebiso ba sona, eseng joalokaha li fuoe ke ba neng ba e-na le mabaka a ho li nyenyefatsa, empa joalokaha li ne li le teng ka ‘nete.
Seea-ts’oana sa Maguinea se re: “Tsebo e tšoana le serapa, haeba e sa lengoe, e ke ke ea kotuloa.” Boitsebiso ba hau, boleng ba hau, kutloisiso ea hau ea hore u mang, tsena ha li iketse. Li hloka mosebetsi. Li hloka ho lengoa. Li hloka sebete sa ho epa, ho ipotsa, ho ithuta lintho tseo u sa kang ua rutoa tsona phaposing ea sekolo.
‘Me ho fihlela u etsa mosebetsi oo, ho fihlela u khutlela qalong ea pale ea hau ‘me u qala sebakeng se nepahetseng, u tla lula u haha maikutlo a hau ka uena holim’a motheo oa motho e mong.
***Marcus Garvey o ile a e bolela ka bonolo: “Letlalo la ka ha se letšoao la lihlong, empa ke letšoao la botle.”
Eseng boitšoarelo. Eseng ho itšoareloa. Ke polelo.
‘Me setsebi se itseng, se ileng sa re re entse phoso e kholo ea ho fokotsa boitsebiso ba Moafrika ho ‘mala oa letlalo feela, o ne a supa ntho e tebileng le ho feta. O ile a re: lebitso le nepahetseng la sechaba kamehla le tlameha ho amana le naha, setso le nalane. Hobane letlalo la hau le hlalosa kamoo u shebahalang kateng. Ha le u bolelle hore u mang. Hore u mang ho tsoa nalaneng ea hau. Puong ea hau. Baholong ba hau. Tsoelo-pele ea hau. Litekanyetso tsa hau. Pale ea hau***
‘Me pale ea hau, mofuta oa ‘nete, o feletseng, o sa fetoloang, e ikhethile. Ke e ‘ngoe ea lipale tse kholo ka ho fetisisa nalaneng ea botho. Boholo ba lōna ha lea ka la e bolelloa ka nepo.
Maemo a kajeno ha a khetholle menyetla ea hosane. ‘Me metso eo u e fumanang, kapa u e fumanang hape, kajeno e tla khetholla hore na u ka eme u phahame hakae hosane.
Kahoo a re khutleleng qalong.
A re qaleng sebakeng se nepahetseng.
‘Me a re hahe boleng ba rona holim’a motheo oo ha ho sefefo, ha ho thetso, ha ho tsamaiso, le ha ho phaposi e tletseng pelaelo e ka re amohang oona.
Ntumelle ke u botse ntho e ‘ngoe.
Na u kile ua kena phaposing ‘me ua ikutloa hanghang eka ha u tšoanelehe ho ba teng?
Eka e mong le e mong o fumane memo ‘me uena ha ua e fumana. Eka ba ne ba bua puo eo u sa kang ua rutoa eona. Eka ka tsela e ‘ngoe, ntle le hore motho a bue lentsoe le le leng, phaposi e ne e se e entse qeto ea hore u fokola ho batho ba ka hare ho eona.
Ke batla hore u phahamise letsoho haeba u kile ua ikutloa joalo.
Le tšoare le phahame ka motsotsoana. Sheba hohle. Hobane ha u le mong phaposing ena. ‘Me ha u so ka u ba mong maikutlong ao. Empa ena ke ntho eo ke batlang hore u e utloisise pele re tsoela pele: maikutlo ao a u thetse. A kamehla a u thetsa. ‘Me kajeno, re tla bua ka lebaka.
Dr. Martin Luther King Jr. o kile a re: “Se lumelle motho ea mong hore a u etse hore u ikutloe u se motho.”
‘Me Maiorubá, e ‘ngoe ea lichaba tse kholo tsa Afrika Bophirimela, ba na le seea-ts’oana se reng: “Mokholutsoane o ileng oa tlolela ka sefateng se phahameng sa Iroko o ile a re o tla ithoholetsa haeba ho se motho e mong ea tla mo thoholetsa.”
Nahana ka mokholutsoane oo ka motsotsoana. O ile a tlola. Ha ho motho ea ileng a opela matsoho. Ha ho motho ea ileng a o hlokomela. Ha ho motho ea ileng a matha ho o lebohisa. Kahoo o ile a phetoha ‘me a re: tseba, kea bona seo ke se entseng, ‘me e ne e le ntho e makatsang. Ke tla ikatela.
Mokholutsoane oo o ne a utloisisa ntho eo ba bangata ba rona ba qetang lilemo ba leka ho e ithuta: boleng ba hau ha bo hlalosoe ke ho opeloa matsoho. Bo hlalosoa ke uena.
U bohlokoa sebakeng seo u se tsebileng. Ha u hloke ho fumana tokelo ea ho ba mona. Ha u hloke ho tšoantšetsa boteng ba hau ho motho leha e le mang. U ka natefeloa ke bophelo ba hau u sa hlalose ho lefatše. ‘Me leeto la ho lumela seo ka ‘nete, leeto la ho ithata, le qala ka hare. Kamehla le qala ka hare. Ho sa tsotellehe hore na lefatše le ka ntle le bua eng ka uena, leeto le qala ka hare. ‘Me le tsoela pele ka ho pholosoa. Ka ho ithuta. Ka ho atleha. Letsatsi le leng ka nako.
Boleng ba hau ha se maikutlo ao u a emetseng. Ke qeto. Qeto ea letsatsi le letsatsi ea ho ipontša ka botlalo le ka botšepehi, leha phaposi e utloahala eka ha ea ka ea hahelloa uena.
Empa mona ke moo ke tlamehang ho ba oa ‘nete ho uena.
Ho etsa qeto eo ho thata ho feta kamoo ho utloahalang kateng.
Hobane re phela nakong e rarahaneng.
Ho ba teng nakong ena ho tlisa likhohlano tse ngata, hobane ba bangata ba rona re jere mehopolo ka hare ho rona eo re sa kang ra e khetha.
Mehopolo e behiloeng moo re ntse re sa le bonyenyane hoo re neng re ke ke ra e belaella.
Lintho tseo re ileng ra bolelloa ka hore re bo-mang, re shebahala joang, re tsoa hokae, le hore re na le boleng bofe, ‘me re ile ra li monya joaloka metsi, re sa lemohe hore re noa chefo.
‘Me pele u ka khetholla boleng ba hau ka ‘nete, u tlameha ho tšepahala ka sena.
U tlameha ho ba sebete se lekaneng ho sheba se ka hare ho uena ‘me u botse: na ke ile ka khetha sena? Kapa ke ile ka fuoa sona?
Ho na le ‘nete e reng: “Matsoalo a bohlale a amahanngoa le tsebo ea ho hloka tsebo ha hau.”
Ka mantsoe a mang, ntho e bohlale ka ho fetisisa eo u ka e etsang ke ho lumela seo u sa se tsebeng.
Nahana ka moshanyana oa Moxhosa ea kenang ulwaluko, ho kena ho bonna ka setso.
Ha a kene tsamaisong eo e le setsebi.
O kena e le seithuti. Se tloaelehileng se ’ngoe le se ’ngoe se tlosoa.
O lula ka pel’a baholo ba hae, a ikokobelitse, a se na letho, a bulehile. ‘Me baholo ba tšela bohlale ho eena, empa feela hobane o rata ho lumela hore ha a so be le bona.
U ke ke ua tlatsa komi e seng e tletse.
Nahana ka ngoanana ea lutseng maotong a nkhono oa hae, a ithuta ho loha, a ithuta lipina tsa sechaba sa hae, a ithuta hore na limela tse ka morao ho lelapa li folisa feberu efe le tse folisang pelo e robehileng.
Ha a fihle a tseba. O fihla a botsa.
‘Me ha a botsa, ketsong eo e ikokobelitseng, e nang le sebete ea ho re ha ke tsebe, ke kopa u nthute, bohlale bo tsoaloa.
Ke seo bo-ntat’a rona ba neng ba se utloisisa.
Ke ka lebaka leo ba ileng ba hlompha moholo. Eseng feela ka lebaka la lilemo, empa hobane moholo o ne a qetile bophelo bohle a fetola ho hloka tsebo hore e be kutloisiso.
Moholo o ne a tseba hore ha a tsebe hakae.
‘Me tsebo eo e ne e le matla a hae a maholo ka ho fetisisa.
Ba bangata ba rona ha ba tsebe nalane ea bona.
‘Me ke batla ho bolela sena ka ho hlaka: ha se molato oa rona. Empa ho lula ho hloka tsebo eo, e ka ba khetho ea rona.
Hobane seo re ileng ra rutoa sona sekolong e ne e se pale e feletseng. Ha e eo hohang.
Sehlopha sa sekolo sa bokolone se re file mofuta o itseng oa nalane, mofuta o qalileng pale ea rona ka ketane, ka tlholo, ka tlhaloso ea motho e mong ea hore re bo-mang. O ile oa tlolla tsohle tse neng li le teng pele. ‘Me seo se neng se le teng pele e ne e le se ikhethang.
Empa ho na le ntho e etsang hore sena se be bohloko le ho feta. Ha e ne e se phoso feela hore re ne re sa rutoe nalane ea rona. E ne e le leano le entsoeng ka boomo. Hobane haeba u ka etsa hore sechaba se ithate, haeba u ka ba etsa hore ba sheba setšoantšo sa bona ba utloe ho nyonya ho e-na le boikhohomoso, ha u hlole u hloka ketane. U entse ntho e matla ho feta. U ba fetotse khahlanong le e mong.
Nahana ka seo. Haeba nka u ruta ho ithata, ho ithata ka ‘nete, joale ha u sheba motho ea shebahalang joaloka uena, ea abelanang le uena likarolo tsa hau, letlalo la hau, moriri oa hau, madi a hau, ha u bone moena. Ha u bone ausi. U bona ntho eo u rutiloeng ho e nyonya. ‘Me pefo e latelang ha se ea sethoto. Ke sephetho se utloahalang sa thuto e fosahetseng. Re rutiloe ho loana, e le hore re se ke ra ema hammoho. Hobane tsela feela eo sehlopha se senyenyane se ka laolang e kholo ka eona ke ho arola le ho hlola. ‘Me mofuta o sebetsang ka ho fetisisa oa ho arola le ho hlola ha o etsahale lebaleng la ntoa. O etsahala kelellong.
Marcus Mosiah Garvey o ile a e bolela ka bonolo: sechaba se se tsebeng nalane ea sona, setso le sona ka sebele se tšoana le sefate se se nang metso. ‘Me sefate se se nang metso ha se khone ho ema. Ha se khone ho hōla. Ha se khone ho phela sefefo leha e le sefe. Se oa feela, eseng hobane se ne se fokola, empa hobane se ne se khaotsoe mothonyeng oa sona.
‘Me ena ke botlokotsebe bo entsoeng khahlanong le rona, ‘me ke batla hore u utloe sena ka ho hlaka, e ne e se botlokotsebe ba seo ba re entseng sona feela. E ne e le botlokotsebe ba seo ba re patetseng sona. Botlokotsebe ba ho tlohela, hammoho le botlokotsebe ba ho etsa. Ha ba ka ba re hlasela feela. Ba re amohile tsebo ea rona ka rona. Tsebo e neng e tla etsa hore re ithate. Re ratane. Re eme hammoho ho e-na le ho ritelana.
Pale ea hau e qala hokae?
Hobane ena ke ‘nete, ‘me ena ke ea bohlokoa, kahoo lula le nna: moo u qalang nalane ea hau teng ho tla khetholla moo u qetang teng. Haeba nalane feela ea Afrika eo u e tsebang e qala ka 1619, ha bokhoba bo qala, joale maikutlo a hau ka hore u mang le ona a qala ka ketane. Ka mahlomola. Ka pale ea motho e mong ka boleng ba hau. ‘Me ka ho fetisisa, u sa e lemohe, u tla tsamaea bophelong u jere qalo eo mesifeng ea hau.
Empa ho thoe’ng haeba u ne u qala sebakeng se seng?
Ho thoe’ng haeba u ne u qala lilemo tse 4,700 tse fetileng, ha matsoho a Maafrika a ne a haha liphiramide? Ha kelello ea Maafrika e ne e baleha lipalo tseo lefatše le setseng le so ka le li nahana? Ha marena a Maafrika a ne a laela meaho e nepahetseng hoo li-enjiniere tsa kajeno li ntseng li e ithuta ‘me li sisinya lihlooho?
Ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe e fetoha ha u qala moo. U ba mohlokolohi. Hobane qalo ea nalane ea hau ke qalo ea boitsebiso ba hau. ‘Me qalo ea boitsebiso ba hau e bopa tsela eohle ea bophelo ba hau.
Ena ha se tšusumetso feela. Ena ke leano.
Ntumelle ke u bolelle hore na nalane eo e shebahala joang ka ‘nete. Hobane ba bang ba lōna le boletsoe hanyane haholo ka eona hoo seo ke batlang ho se bolela se ka utloahalang se sa kholoeheng.
Lingaka tsa kelello li e bitsa Cognitive dissonance ke ho se phutholohe ha kelello ho utloang ha liketso tsa hau, maikutlo a hau kapa litumelo tsa hau li loana. Khatello ena ea kelello, hangata e utloahalang e le khatello kapa molato, e susumetsa boko hore ka ho se hlokomele bo lokafatse khohlano eo kapa bo fetole tumelo e le hore ho khutlele kutloano ea kelello.
‘Me ke sona seo Malcolm X a re temoselitseng ka sona. O ile a re: “U tlameha ho ba hlokolosi haholo ha u tlisa ‘nete ho Moafrika ea so ka a utloa ‘nete ka eena. Moafrika o hlatsuoe boko hoo a ka hanang ‘nete ha a e utloa la pele.”
‘Me James Baldwin, e mong oa bangoli ba tšepahalang ka ho fetisisa ba kileng ba phela, o ile a re ntho eo ke batlang hore u tsamaee le eona. O ile a re: “E nkile lilemo tse ngata tsa ho hlatsa litšila tsohle tseo ke neng ke rutiloe tsona ka ’na, ‘me ka li lumela halofo, pele ke khona ho tsamaea lefatšeng joaloka eka ke na le tokelo ea ho ba mona.”
Lilemo. Tsa ho lebala ka boomo pale e fosahetseng ka eena. Pele a ka ema feela lefatšeng ‘me a ikutloe eka o lokela ho ba teng.
Hobane ena ke ntho eo ba sa batleng hore u e tsebe. Ke ntho eo Marcus Garvey a neng a re tlhokomelisa ka eona ha a re: “Ikopoleng bokhobeng ba kelello. Ha ho motho ntle le rōna ea ka lokolohang likelello tsa rōna.”
Likhoele tsa ‘mele li ile tsa robeha nako e telele e fetileng. Empa bokhoba ba kelello? Bokhoba ba kelello bo ntse bo phela haholo. ‘Me bo thetsa. Ha bo shebahale joaloka ketane. Ha bo utloahale joaloka chankana. Bo utloahala bo tloaelehile. Bo utloahala feela joaloka kamoo lintho li leng kateng. Bo utloahala joaloka: ehlile ke batla letlalo le leholo. Ehlile ke otlolla moriri oa ka bakeng sa lipuisano tsa mosebetsi. Ehlile ke hlajoa ke lihlong ke bua puo ea ka ea matsoalloa maemong a semmuso. Ehlile ke tseba haholo ka nalane ea Europe ho feta ea ka.
Ke sona sekotlolo seo. ‘Me ntho e kotsi ka ho fetisisa ka sekotlolo sena ke hore se kholisa motho ea ka hare ho sona hore ha ho na marako. Kapa se mpe ho feta, hore marako a teng molemong oa bona.
Steve Biko, e mong oa bahlalefi ba bohlokoa ka ho fetisisa ba kileng ba tsoa kontinenteng ena, o ile a re ntho e lokelang ho emisa e mong le e mong oa rona hang-hang. O ile a re: “Sebetsa se matla ka ho fetisisa matsohong a ea hatellang ke kelello ea ea hatelloang.”
Nahana ka seo se se bolelang. Sebetsa se matla ka ho fetisisa ha se sethunya. Ha se molao. Ha se moeli o taretsoeng mmapeng. Ke mohopolo. Ke tumelo. Ke tsebiso e khutsitseng, e phehellang kelellong ea motho ka boeena e reng: u tlase. Ha u tšoanelehe ho fumana ho fetang moo. Tseba sebaka sa hau. Lula u le monyenyane.
Haeba tsebiso eo e ka lengoa ka botebo bo lekaneng, haeba e ka etsoa hore e utloahale joaloka lentsoe la hau, qeto ea hau, tekanyo ea hau ea ‘nete ea hore u mang, joale ha ho hlokahale likhoele. Motshwaruoa o notlela monyako oa hae.
‘Me ntho e tšosang ka ho fetisisa ka mofuta oo oa vaeo ke hore ha o shebahale joaloka vaeo. O shebahala o tloaelehile. O utloahala feela joaloka kamoo lintho li leng kateng.
Kahoo kea u kopa hore u lule u bulehile. Leha seo ke batlang ho se bolela se ka u makatsa.
Pele Europe e na le metse, pele ho metse-moholo e meholo ea Europe, ho ne ho e-na le Kemet. Egepeta ea boholo-holo. ‘Me lentsoe Kemet, puong ea pele ea batho ba eona, le bolela Naha e Batšo. Ha e rehiloe ka mobu oa eona feela. E rehiloe ka batho ba eona. Ba batšo. Ba nang le melanin. Maafrika.
Lifaro tsa Egepeta ea boholo-holo e ne e se batho ba bosoeu, ba letlalo le lekhanyane, bao Hollywood e ntseng e ba bontša lisekirining ka lilemo tse ngata. Sheba lithōle tsa ‘nete. Sheba lintho tse betliloeng. Sheba lihieroglifi tse betliloeng lejoeng lilemong tse likete pele ho hore motho a leke ho ngola pale hape. Nko e pharaletseng. Melomo e teteaneng. Moriri o khoilitsoeng haholo. Letlalo le sootho le lefifi. Lintho tsena e ne e se lintlha tse sa bohlokoang. Ke ona ao e neng e le difahleho tsa marena le mehumagadi, baetsi ba meaho le litsebi tsa linaleli, litsebi tsa lipalo le lingaka.
Ke ona ao e neng e le difahleho tsa hau.
‘Me lintho tsa khale ha li thetse. Litsebi tsa lintho tsa khale li fumane lisekoere tsa moriri tse mehlomo e pharaletseng mabitleng a Egepeta ea boholo-holo, e seng lisekoere tse ntle tse mehlomo e hlokang, tse entsoeng bakeng sa moriri o otlolohileng, empa tse pharaletseng, tse entsoeng ka hloko ka ho khetheha bakeng sa moriri o teteaneng, o khoilitsoeng haholo, oa Moafrika. Mofuta oa moriri o lutseng hloohong ea hau joaloka moqhaka. Mofuta oa moriri oo ba bang ba lōna ba boletsoeng hore ba o patele, ba o otlolle, kapa ba o kope ntlafatso. Ba fumane botoro ba shea, oli ea castor, le litokisetso tse ling tsa tlhaho tse neng li sebelisoa ho nontša letlalo le moriri oa Moafrika le ho li keteka. Ba fumane likhoele tsa moriri, li-locs, le mekhoa e khoilitsoeng hloohong ea marena le batho ba tloaelehileng, e leng mekhoa e tšoanang hantle le eo basali le banna ba batšo ba ntseng ba e kenya kajeno. Mekhoa eo lefatše le e alimang hona joale, le e ngolisang, le e bitsang ea sebele, le lebala hore bo-nkhono ba lōna ba ne ba e kenya lilemo tse likete pele e ba ea sebele.
Ba fumane lisebelisoa tsa ho buoa tse neng li le teng pele ho bongaka ba Europe ka lilemo tse likete. Bopaki ba ho buoa ha boko, bongaka ba meno, tsebo ea meriana. Lipalo tsa meaho tse tsoetseng pele hoo li-enjiniere tsa kajeno li ntseng li li ithuta li maketse.
Phiramide e Kholo ea Giza e ne e le moaho o molelele ka ho fetisisa lefatšeng ka lilemo tse batlang li le likete tse nne. E hahiloe ke matsoho a Maafrika. E rerilsoe ke likelello tsa Maafrika. E laetsoe ke marena a Maafrika.
Ke lefa la hau leo.
Masupa a Zimbabwe, majoe a kopantsoeng ka nepo hoo u ke keng ua kenya lekhasi la pampiri lipakeng tsa mabloko, ‘me ha a sebelisa letho la ho a kopanya.
Mebuso ea Mali tlas’a Mansa Musa, motho ea ruileng ka ho fetisisa nalaneng eohle e ngotsoeng ea botho.
Timbuktu, motse oa boholo-holo oa thuto, moo ho neng ho le Univesithi ea Sankore, moo litsebi tse likete tse mashome li neng li ithuta molao, lipalo, thuto ea linaleli le thuto ea bolumeli makholo a lilemo pele ho hore liunivesithi tse ngata tsa Europe li be teng.
‘Me ho na le ntho e ‘ngoe eo batho ba bangata, esita le Maafrika a mangata, ba sa kang ba e bolelloa.
Maafrika a ile a busa Spain ka lilemo tse 774. Ho tloha ka 711 CE ho isa ho 1485 CE.
Hoo e batlang e le makholo a robeli a lilemo. ‘Me nakong eo, ha ba hlola naha feela, ba ile ba haha tsoelo-pele. Ba ile ba tlisa tsamaiso ea liunivesithi Europe. Ba ile ba haha Univesithi ea Salamanca Spain, e leng univesithi ea pele le e tsofalang ka ho fetisisa Bophirimela. ‘Me univesithi eo e ile ea etsoa ka mohlala oa Univesithi ea Jenne Ghana ea boholo-holo, eo le eona e neng e etsoe ka mohlala oa Univesithi ea Sankore Timbuktu. Moetlo oa tsebo oa Maafrika o phalla ho tloha moloko o mong ho ea ho o mong, ho tloha kontinenteng e ‘ngoe ho ea ho e ‘ngoe, o haha litsamaiso tsa tsebo tseo Europe e ileng ea tla e li bolela e le tsa eona.
Ba ile ba tlisa ho Europe ho hlapa ka metsing. Bohloeki ba motheo. Sesepa. Metsi a phallang matlung. Lintho tseo Europe ea mehla e bohareng e neng e se na tsona, ‘me tseo Maafrika a li tlisitseng le bona. Haeba u sa kholoe, bala buka ea Stanley Lane-Poole ea The Moors in Spain, e ngotsoeng ka 1887. Kapa Alejandro Makaziza ka taba e tšoanang.
Bopaki bo teng. Ha bo ka ba patoa ho ba neng ba batla ho bo fumana.
Mmuso oa Benin o ile oa hlahisa litšoantšo tsa mohlala tse entsoeng ka bronze tse ntle hoo ha lipatlisi tsa Europe li li bona ka lekhetlo la pele, li ile tsa hana ho lumela hore Maafrika a li entse.
Ba ne ba fosahetse.
Afrika e ne e se kontinente e emetseng ho fumanoa. Afrika e ne e le kontinente e neng e se e fihlile. E neng e se e hahile. E neng e se e rutile lefatše.
Kahoo a ke bue ka ho hlaka haholo, ha ho sa na thuto ea nalane, ke feela ke bua le uena ka kotloloho.
Haeba u sheba pono ea Moafrika ka eena kajeno, setšoantšo seo ba bangata ba rona re se jereng ha re sheba seiponeng, setšoantšo seo ha sea ka sa etsoa ke rona. Se entsoe bakeng sa rona. Se hahiloe ka makholo a lilemo a thuto e fosahetseng ka boomo.
‘Me sephetho ke hore ba bangata ba rona re hōletse ntle le tlhompho e phetseng hantle ea rona. Ntle le lerato le tebileng, le nang le metso, la hore re bo-mang. ‘Me ena ke ‘nete e bohloko e latelang ho seo: haeba re se na tlhompho ea rona, re ke ke ra lebella hore motho e mong a re hlomphe. Tlhompho e tsoa ka hare e ea ka ntle. U ke ke ua batla ho ba bang seo u sa kang ua se haha ka hare ho uena pele. ‘Me u ke ke ua haha tlhompho ea ntho eo u sa e tsebeng.
Ke botlokotsebe boo, tsebo ea ho itseba e ile ea utsoa ho rona e le hore re se ke ra ithata. E le hore re se ke ra ratana. E le hore re lule re arohane, re laoleha, re bonolo ho li laola.
Empa seo se fela kajeno. Bakeng sa uena. Phaposing ena.
U se ke ua fihlella kerimi ea ho khanyetsa letlalo.
Ke bolela ka ‘nete. U se ke ua e etsa. Hobane melanin letlalong la hau ha se sekoli. Ke sebopeho. Ke sa khale. Ke se matla. Ke pigment e tšoanang e neng e sireletsa bo-ntat’a lōna ha ba ntse ba haha litsoelo-pele tseo lefatše le ntseng le sa khone ho li hlalosa ka botlalo. Letlalo la hau le lefifi ha se bothata bo lokelang ho rarolloa. Ke bopaki ba sechaba se hahiloeng ho atleha.
U se ke ua chesa moriri oa hau o otlolohe e le hore u shebahale joaloka motho e mong. Li-coils tsa hau, li-kinks tsa hau, li-locs tsa hau, ha li ntšo-ntšo. Ha li se na tlhokomelo. Ke moriri o tšoanang o neng o lutse hloohong ea lifaro. Moriri o tšoanang oo marena a Maafrika a neng a o khabisa ka khauta. Moriri o tšoanang o neng o hloka lisekoere tseo tse mehlomo e pharaletseng mabitleng a Kemet. Moriri o tšoanang o pholositseng boiteko bo bong le bo bong ba ho u etsa hore u o hlajoe ke lihlong.
U ha u kopi ea maemo a motho e mong a botle. U ea tsoalloa.
Ke seo se boima se behiloeng mahetleng a Maafrika. Boima boo re sa kang ra bo khetha. Pale eo re sa kang ra e ngola. Empa eo re ntseng re e jere, likerimi tsa rona tsa ho khanyetsa letlalo, moriri oa rona o otlolotsoeng ka lik’hemik’hale, litlhaku tsa rona tsa kantle, ho hlajoa ke lihlong ke lipuo tsa rona tsa matsoalloa, motsotsong o mong le o mong oo re sheileng seiponeng ‘me ra hlajoa ke lihlong ke seo se re shebileng.
Boima boo bo fela hang ha u etsa qeto ea hore bo fele.
‘Me ke ka lebaka leo, ke lona lebaka leo, seo re se rutang bana ba rona se bohlokoa ho feta hoo e batlang e le ntho leha e le efe eo re tla e etsa re le baholo. Haeba re batla ho etsa hore maphelo a bana ba rona a be molemo, e ‘ngoe ea lintho tsa bohlokoa ka ho fetisisa tseo re ka li etsang ke ho ba ruta tsebo ea bona ka bona. Re le batsoali, re le bahlokomeli, re le baruti, re le baholo, re tlameha ho tsoela pele ho kenya ho bona lerato le boikhohomoso ba ho ba Maafrika. Re tlameha ho ba ruta nalane ea bona. Ho ba bontša metso ea bona e le hore ba hōle ba na le lerato la ‘nete la hore ba bo-mang. E le hore ba fumane polokeho ka hare ho bona. Ba sa ikutloe ba le ka tlase. Empa le hona ba sa ikutloe ba le ka holimo ka bohata. Feela ba itšepile. Ba na le boits’epo. Ba khona ho bua ‘nete ba sa tšabe. Ba sa inamise ha ba sa hloke ho etsa joalo. Ba sa ipatise. Ba sheba batho ka mahlong ‘me ba bua ka botšepehi.
Hobane haeba u sa ruta ngoana hore ke mang, a ke ke a tseba hore na a etse’ng ka bophelo ba hae. A ke ke a tseba ho beha lipheo tse tšoanelang eena. A ke ke a tseba hore na a na le bokhoni ba eng. O tla qeta bophelo ba hae bohle a haha ho ea ka tlhaloso ea motho e mong ea katleho, a lelekisa mofuta oa eena o entsoeng ke batho ba sa kang ba ba le melemo ea hae pelong.
Boitsebiso ha se mokhabiso. Boitsebiso ke motheo. ‘Me bophelo bo hahiloeng ntle le motheo bo lula bo le sefefo se le seng se matla ho putlama.
Kahoo ke batla ho u khothalletsa, ka potlako, eseng ka khalefo, ho ithuta nalane ea hau. Eseng ho tloha moo bokhoba bo qalileng teng. Eseng ho tloha moo bokolone bo qalileng teng. Eya morao le ho feta. Eya Kemet. Eya Kush. Eya Mali. Eya Great Zimbabwe. Eya Timbuktu. Eya Spain ea Bamoro. Bala Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Hobane sechaba se sa tsebeng nalane ea sona se tšoana le sefate se se nang metso, se phahameng hoo se bonahalang se hlolang, empa se le sefefo se le seng se matla ho putlama.
U hloka batho ba hau. ‘Me batho ba hau ba hloka hore u tsebe hore u mang.
Hobane boleng ba hau ntle le botho ke boikhohomoso feela. Empa boleng ba hau bo nang le botho, le tsebo, le nalane, le morero, ke somebodiness. ‘Me joalokaha polelo e re: khoele ea cowry ha e tsebe boleng ba eona ho fihlela e aparoa ke motho ea nepahetseng. Tseba boleng ba hau pele lefatše le leka ho bo u abela. Bo tsebe ka botebo, ka botlalo, hoo ha ho phaposi, ha ho seipone, ha ho indasteri, ha ho moeli, ha ho leaba le builoeng melokong le ka bo u amohang.
Ha u motho feela ea ahang bophelo. U Moafrika. Mojalefa oa pale e kholo ka ho fetisisa e sa kang ea bolelloa ka botlalo. Mojari oa tsoelo-pele e hanneng ho hlakoloa. Karolo ea sechaba se, ha se qetella se hopola hore se bo-mang, se tla thothomelisa lefatše lohle.
‘Me ho hopola ho qala mona. Phaposing ena. Ka uena.
Ho qala ka sebete sa ho re: ke ne ke sa tsebe ho lekana. Empa ke khetha ho tseba hona joale.
Pele u ka haha bokamoso, u tlameha ho tseba boleng ba hau. ‘Me pele u ka tseba boleng ba hau, u tlameha ho tseba hore u mang.
Baldwin o ile a fihla moo. Ka mor’a lilemo tsa ho lebala. O ile a fihla moo. O ile a qetella a eme lefatšeng joaloka eka o na le tokelo ea ho ba teng. ‘Me le uena u tla fihla. Hobane ho lebala ha se qetello, ke monyako. ‘Me ka lehlakoreng le leng la monyako oo ha ho tsebo feela.
Ke tokoloho.
Tokoloho ea ho tseba hore u tsoa hokae. Tokoloho ea ho ema ka botlalo ho seo u leng sona. Tokoloho ea ho kena phaposing leha e le efe lefatšeng lena, eseng e le boitšoarelo, eseng e le potso, eseng e le motho ea emetseng ho bolelloa hore o a tšoaneleha.
Empa e le motho ea fihlileng.
‘Me ho utloisisa ka ‘nete hore u mang, nalane ea hau, likarolo tsa hau, lefa la hau, boleng ba hau, ha se ketso ea ho itlhahisa feela.
Ke moelelo oa bophelo ka boeona.
Botlaaseng bo hlakileng bo molemo ho feta tšepo e ferekaneng e bolaileng, nalane ea hau ha e laole bokamoso ba hau, ‘me liphoso tse bonoang ha li u hlalose, hore u tsoele pele u tlameha ho khetha khetho e sa phutholohang gape le gape le gape, ha e ke e ba bonolo empa re ba matla le ho tiisetsa feela.
Sireletsa tikoloho ea hau. Sireletsa sehlopha sa hau. Sireletsa kelello ea hau. Hobane ha u phahame ho ea boemong ba litoro tsa hau, u oela boemong ba tikoloho ea hau. Ha metso e tebile, ha ho lebaka la ho tšaba moea. Lula u hlokolosi. Lula u tseba hore na ke mang le eng e u pota-potileng. U se ke ua lula le batho ba fokotsang khanya ea hau. Hobane, joalokaha baholo ba re, lekhetho le le leng ha le lile.
Liphello tse kholo ke sehlahisoa sa liketso tse kholo. Liketso tse kholo ke sehlahisoa sa litumelo tse kholo. Haeba litumelo tsa hau ha li u sebeletse, kapa se mpe ho feta, li sebetsa khahlanong le uena, u tla thatafalloa ho hlahisa liphello tseo u li batlang bophelong ba hau.
Khaolo ea Bobeli: Batla Bokhabane
“Ha u fumana seo u batlang ho ba sona bophelong, qala ho se etsa joalokaha eka Molimo ea matla ohle o u bitsitse nakong ena ea nalane ho se etsa. ‘Me u se ke ua qala ho etsa mosebetsi o motle feela o ka etsoang ke mang kapa mang, qala ho etsa mosebetsi o motle ‘me u o etse hantle hoo ba phelang, ba shoeleng le ba sa tsoalloang ba ke keng ba o etsa hantle ho feta.” Dr. Martin Luther King.
Ea bobeli, moralong oa hau oa bophelo, u tlameha ho ba le molao-motheo oa boikemisetso ba ho finyella bokhabane mafapheng a hau a fapaneng a boiteko.
Empa bokhabane ha se ketsahalo ea phoso. Ha se tlotlo e fuoang ba nang le lehlohonolo kapa ba nang le limpho tsa tlhaho, ke tsela e khethiloeng ka boomo ‘me e tsamaeloang letsatsi le letsatsi.
Lebitso le leng le le leng leo nalane e le hopolang ka boholo, ebang ke holim’a canvas, holim’a tsela ea lebelo, holim’a sethala, kapa holim’a sethaleng sa puo, le ile la latela tsela e tšoanang, leha le sa ka la e bitsa ka lebitso.
Tsela eo e na le matšoao a mahlano. Ba tsebe, o tsamaee ho eona, ‘me u tla fumana hore bokhabane bo emisa ho ba mohopolo o hōle, bo fetoha, ho e-na le hoo, sebopeho sa bophelo ba hau ba letsatsi le letsatsi.
- Tseba hore u mang.
Bokhabane ha bo qale ka ho etsisa, empa ka ho itlhahloba ka botšepehi ka tlhaho ea hau, limpho tsa hau, mokhoa oa hau, ntho e ikhethileng eo u hahetsoeng ho e etsa.
Ben Enwonwu o ile a utloisisa sena kapele.
Ho e-na le ho etsisa feela litloaelo tsa bonono ba Europe, o ile a kopanya maikutlo a Seyoruba le Seigbo le mokhoa oa sejoale-joale, a hlahisa litšoantšo tsa pente le litšoantšo tse betliloeng, joaloka Anyanwu ea hae e tummeng, tseo li neng li ka tsoa ho motho ea tsebang hantle hore o bona lefatše ka mahlo a mang.
Ha a ka a penta joaloka setsebi se seholo sa Europe. O ne a penta joaloka Ben Enwonwu, hobane ke seo a neng a tseba hore ke sona.
Ho itseba ke motheo oo ntlha e ‘ngoe le e ‘ngoe e ipapisitseng le oona. U ke ke ua ba mofuta o motle ka ho fetisisa oa uena haeba u sa tsebe pele hore “uena” ke eng ka ‘nete, litšibollo tsa hau, pitso ea hau, ntho e utloahalang e se khetho feela empa e le boitsebiso.
- Ba mofuta o motle ka ho fetisisa oa seo u leng sona.
Ha u se u tseba tlhaho ea hau, mosebetsi o fetoha ho e ntlafatsa ka ho sa khaotseng, eseng ho lelekisa moralo oa motho e mong.
Eliud Kipchoge ke mohlala o hlakileng ka ho fetisisa oa sejoale-joale oa sena.
Ha a ka a leka ho ba mokhanni oa lebelo, sebapali sa bolo ea maoto, kapa ntho leha e le efe haese mokhanni oa marathon.
O ile a nka boitsebiso bona bo le bong ‘me a bo latela ka boineelo bo le bong hoo a ileng a ba motho oa pele ea ileng a matha marathon ka tlase ho lihora tse peli, ‘me o ntse a ts’oere rekoto ea lefatše ea marathon ka khalemelo e tsitsitseng hoo bapapali ba bang le batsamaisi ba hangata ba e hlalosang e le ea baitlami.
Ha se mokhanni ea molemo ka ho fetisisa lefatšeng sebakeng se seng le se seng, o ile a ba mofuta o motle ka ho fetisisa o ka khonehang oa seo ka sebele a leng sona.
Ena ke phapang pakeng tsa ho etsisa le bohlale: ho etsisa ho kopitsa bokhabane ba motho e mong; bohlale bo tebisa ba hau.
- Sebelisa limpho tsa hau ho sebeletsa ba bang.
Talenta e sebeletsang motho ka eena feela ha e phethahale. Miriam Makeba o ile a sebelisa lentsoe la hae e seng feela ho tsosa boithabiso, empa ho isa ‘nete ea apartheid lefatšeng le neng le hloka ho e utloa, ‘me ka tsela eo a e-ba, ha e le hantle, pina ea machabeng ea538 ntoa ea tokoloho ea Afrika Boroa. Mmino oa hae o ne o sa arohane le morero oa hae.
Ka mokhoa o tšoanang, Kwame Nkrumah o ile a nka limpho tsa hae tsa kelello, thuto ea hae, pono ea hae ea lipolotiki, kutloisiso ea hae ea litsamaiso tsa bokolone, ‘me a li sebelisa e seng molemong oa takatso ea hae feela, empa ho isa Ghana ho ba naha ea pele ea Afrika e ka Boroa ho Sahara ho fumana boipuso, le ho lema peo ea Pan-Africanism e neng e tla bopa mohopolo oa lipolotiki oa kontinente melokong e mengata.
Palo ena ka bobeli e re hopotsa hore tšebeliso e phahameng ka ho fetisisa ea mpho ha se ho bokella, empa ke ho fana. Lentsoe leo ho se motho ea le utloang le molemo ofe? Kapa pono e sa sebeletseng motho haese uena feela?
- Rata mosebetsi o sa khaotseng.
Bokhabane hangata ha se motsotso o le mong oa tlhōlo, ke metsotso e likete e se nang letho le hlokahalang, e pheta-phetoang ka boineelo. Fela Kuti ha aa ka a oela ho Afrobeat ka phoso. O qetile lilemo a kopanya highlife, jazz le funk, a leka ka ho se khathale ka morethetho, puo le molaetsa oa lipolotiki, ho fihlela mofuta o mocha ka ho feletseng oa mmino o hlaha, o ileng oa nka lefa la mmino oa Afrika ‘me oa le fa lentsoe la lefatše.
Hugh Masekela o ile a tsamaea tseleng e tšoanang ka terompeta, a ntlafatsa suo ea hae ka lilemo tse ngata tsa ho lelekoa, tšebelisano le ho bapala, a isa jazz ea Afrika Boroa lilepetjheng tsa lefatše, eseng ka monyetla o le mong o motle, empa ka bophelo bohle ba boineelo bo tloaetsoeng.
Ha ho le ea mong oa bona ea ileng a fihla hanghang. Bobeli ba bona ba ne ba rata mosebetsi oa letsatsi le letsatsi, boikoetliso, teko e hlolehileng, phetoho e nyenyane, nako e telele pele lefatše le ba bitsa ba maholo.
- U se ke ua khaotsa ho ntlafala.
Esita le bohlale bo na le tsela e ngata e setseng. Ngũgĩ wa Thiong’o o ne a se a finyelletse katleho ea lefatše ea bongoli a ngola ka Senyesemane ha a etsa qeto e matla ea ho ngola ka Sekikuyu ho e-na le hoo, e le ketso ea boomo ea ho khutlisa lipuo tsa Afrika bongoleng le ho phephetsa tšusumetso ea bokolone mokhoeng oo lipale tsa Afrika li phetoang ka oona.
Ho ne ho tla ba bonolo ho phomola ka botumo ba hae. O ile a khetha ho tsoela pele ho hōla. Chinua Achebe o ile a latela tsela e tšoanang: Things Fall Apart ka boeona e ne e tla bolokela lefa la hae, e fetola kamoo lefatše le balang lipale tsa Afrika ka eona le ho thiba lipale tse khelohileng tsa bokolone tsa makholo a lilemo. Leha ho le joalo o ile a tsoela pele ho ngola, libuka tsa pale, lingoliloeng, litlhahlobo, a hana ho lumella hore mosebetsi o le mong o hlollang e be lentsoe la ho qetela.
Mohlala oa bona o hlakile: bokhabane ha se tlhoro eo u e fihlellang ‘me u tlamelle folakha ho eona. Ke tataiso eo u tsoelang pele ho tsamaea ho eona, esita le ka mor’a hore lefatše le se le u bitsitse ea moholo.
Ho na le polelo e reng, “Haeba motho a ka ngola buka e ntle ho feta, a rera thuto e ntle ho feta, kapa a etsa moteng o motle ho feta oa ho tšoara litoeba ho feta moahisani oa hae, leha a haha ntlo ea hae morung, lefatše le tla etsa tsela e hatehiloeng monyako oa hae” ka mantsoe a mang, haeba u etsa ntho ka ho khetheha, batho ba tla u batla le ho tšehetsa mosebetsi oa hau, ho sa tsotellehe tšitiso leha e le efe e u pota-potileng.
Haeba e le lehlohonolo la hau ho ba mohlatsoa-literata, hlatsoa literata joaloka Ngũgĩ wa Thiong’o a ngotse libuka tsa pale le litšoantšo, a khetha ho ngola ka Sekikuyu ho khutlisa lipuo tsa Afrika bongoleng.
Hlatsoa literata joaloka Fela Kuti a ile a qapa le ho bapala Afrobeat, a kopanya jazz, funk le highlife ho ntho e ncha ka ho feletseng.
Hlatsoa literata joaloka Chinua Achebe a ile a ngola libuka tsa pale, a fetola kamoo lefatše le balang lipale tsa Afrika ka eona ka Things Fall Apart.
Hlatsoa literata joaloka Miriam Makeba a ile a binela matla ‘nete, lentsoe la hae le fetoha pina ea ntoa khahlanong le apartheid,
Hlatsoa literata joaloka Hugh Masekela a ile a bapala terompeta, a isa jazz ea Afrika Boroa lilepetjheng tse pota-potileng lefatše,
Hlatsoa literata joaloka Kwame Nkrumah a ile a bona Pan-Africanism, a etella pele Ghana ho ba naha ea pele ea Afrika e ka Boroa ho Sahara ho fumana boipuso,
Hlatsoa literata joaloka Ben Enwonwu a ile a penta le ho betla, a tšoara bonono ba sejoale-joale ba Afrika holim’a canvas le ka bronze,
Hlatsoa literata joaloka Eliud Kipchoge a ile a matha marathon, a ba motho oa pele ea e mathang ka tlase ho lihora tse peli ‘me a tšoara rekoto ea lefatše ka khalemelo eo ba bangata ba e bitsang e batlang e tšoana le ea baitlami.
Hlatsoa literata hantle hoo mabotho ohle a leholimo le lefatše a tlamehang ho ema ‘me a re: mona ho ne ho phela mohlatsoa-literata e moholo ea ileng a hlatsoa mosebetsi oa hae hantle.
Haeba u sa khone ho ba phaene holim’a lehaha, ba sehlahla se senyenyane sele phuleng, empa u be sehlahla se setle ka ho fetisisa lebopong la molatsoana. Ba sehlaha haeba u sa khone ho ba sefate. Haeba u sa khone ho ba tsela e kholo, ba tsela e nyenyane feela. Haeba u sa khone ho ba letsatsi, ba naleli; ha se boholo bo etsang hore u hlole kapa u hlolehe, ba se setle ka ho fetisisa sa seo u leng sona.
Bokhabane ke ho tlisa se seng sa hau se setle ka ho fetisisa ka phaposing e ‘ngoe le e ‘ngoe, mosebetsing o mong le o mong, le monyetla o mong le o mong oo bophelo bo o behang pel’a hau.
Pheta seo ka nako e telele ho lekana ‘me bokhabane bo emisa ho ba kotsi. Bo fetoha karolo ea hore u mang.
Khaolo ea Boraro: Hopola Ubuntu
Lentsoe la Afrika, lentsoe le nang le bohlale bo bongata ho feta libuka tse ngata tsa filosofi, ke Ubuntu.
Ke teng hobane re teng.
Le bolele butle. Le lumelle hore le lule. Hobane ha se polelo feela. Ha se hashtag. Ha se phoustara ea khothatso leboteng la phaposi ea likopano. Ubuntu ke filosofi e feletseng ea boteng. E re: ha ke fetohe motho ka botlalo ke le mong. Botho ba ka bo etsoa bo sebetsa, bo tebisoa le ho phethoa ka kopano ea ka le batho ba bang. Ha ke feletse ntle le uena. ‘Me ha u feletse ntle le ‘na. Re etsa hore e mong a be oa ‘nete.
Basuahili ba re hopotsa: “Mkono mmoja haulei mwana.” Letsoho le le leng ha le hōlise ngoana. Nahana ka seo polelo ena e se bolelang. Ketso ea bohlokoa ka ho fetisisa ea tlhokomelo, ho hōlisa ngoana, e ke ke ea etsoa ke motho a le mong. Eseng ke mme a le mong. Eseng ke ntate a le mong. Eseng ke lelapa le le leng. E hloka sechaba. E hloka baahisani ba hlokometseng. Baholo ba laelang. Metsoalle e hlahang nakong e nepahetseng ka lentsoe le nepahetseng. Motse ha se thoholetso. Motse ke leano la ho phela.
‘Me leha ho le joalo, hosane tseleng ea mehla ea sejoale-joale, ba bangata ba rona ba ile ba rekisoa pale e fapaneng. Pale ea motho ea ikhahileng. Setsebi se le seng sa bohlale. Motho ea sa hloke motho, ea sa kolotang motho letho, ‘me a nyoloha ka matla a hae a mong. Ke pale e ratehang. Hape ke, ‘me ke e bolela ka hloko, leshano.
Hobane ha ho na ntho e kang motho ea ikhahileng. Ho na le motho feela ea lebetseng ho bala batho ba ileng ba mo thusa.
Nahana ka moetlo oa Harambee Kenya. Lentsoe ka boeona, harambee, le bolela hore a re hhuleng hammoho. Ha se lenaneo la mmuso. Ke moetlo oa setso o phahametseng mmuso leha e le ofe. Ha motho sechabeng a hloka ho haha ntlo, ho lefa lifeise tsa sekolo, ho bitla moratuoa, kapa ho qala khoebo, sechaba se bokana. Bohle ba kenya seo ba ka se kenyang. Ba bang ba tlisa chelete. Ba bang ba tlisa mosebetsi. Ba bang ba tlisa lijo. Ba bang ba tlisa boteng. Empa ha ho motho ea ema ka thoko. Ha ho motho ea reng: ha se bothata ba ka. Hobane sechabeng se hahiloeng holim’a Ubuntu, bothata ba hau ke bothata ba ka. Toro ea hau e amahane le toro ea ka. Ho nyoloha ha hau ho nketsetsa mosebetsi.
Ha se bofokoli. Ke bohlale.
Joalokaha seea-ts’oana se seng se re, “Haeba u batla ho ea kapele, tsamaea u le mong. Haeba u batla ho ea hole, tsamaeang hammoho.”
‘Me Afrika e hloka ho ea hole.
Ho na le seea-ts’oana sa Afrika se reng: “Ngoana ea sa amoheloang ke motse o tla o chesa e le hore a utloe mofuthu oa oona.”
Nahana ka seo…
Ngoana ea sa amoheloang ke motse, o tla o chesa, e le hore a utloe mofuthu oa oona.
Ha se polelo ka timetso. Ke polelo ka tlala. Ka tlhoko ea bohlokoa ka ho fetisisa ea motho, tlhoko ea ho bonoa. Ho amoheloa. Ho bolelloa: ke ba teng mona. U bohlokoa. U na le boleng.
Ha tlhoko eo e sa phethahale, ha bacha ba hōla ba ikutloa ba sa bonoe, ba hannoe, kapa ba bolelloa ka litsela tse likete tse khutsitseng hore ba tlase, ha ba e amohele feela. Ba etsa ka ho hloka tsebo. Ba batla tlhokomelo ka litsela tse bohloko. Ba etsa lerata hobane khutso e ne e utloahala joaloka ho nyamela. Ba fihlella lintho tse ba lematsang hobane ha ho letho le tiisang le neng le behiloe matsohong a bona pele.
Moafrika o tsoa sechabeng se kopanetsoeng, Moeuropa o tsoa sechabeng se ikemetseng.
“Pula ha e na marulelong a le mong feela.” Seea-ts’oana sa Cameroon.
Moelelo: Ha ho motho ea phelang a le mong ka ho feletseng. Lintho tse amang motho a le mong qetellong li ama ba bang hape. Thabo e atoloha. Bohloko bo atoloha. Katleho e atoloha. Mathata a atoloha. Seea-ts’oana sena se re hopotsa hore re kaofela re amahane. Ha setho se le seng sa sechaba se utloa bohloko, sechaba sohle se fokola. Ha motho a le mong a atleha, bohle ba rua molemo. Ubuntu e ruta hore maphelo a rona a lohiloe hammoho joaloka likhoele lesela le le leng.
“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” Seea-ts’oana sa Seswahili.
Moelelo: Bonngoe ke matla. Karohano ke bofokoli.
Nalaneng eohle, lihlopha tse matla hangata li atlehile hobane li sebelitse hammoho. Ka mokhoa o tšoanang, lichaba hangata li hlolehile hobane li ile tsa ikamohela hore li arohane. Ubuntu e re hopotsa hore matla a rona a maholo a tsoa ho tšebelisano, eseng tlhōlisano.
“Sechaba se tšoana le sehlopha sa lithupa.” Seea-ts’oana sa Afrika.
Moelelo: Thupa e le ‘ngoe e robeha habonolo. Sehlopha sa lithupa se thata ho robeha.
Batho ba ka ba bonolo ba le bang, empa ba le hammoho ba fetoha ba tiileng. Ubuntu e re ruta hore re sireletsana ka ho ts’ehetsana.
“Sefate se le seng se ke ke sa etsa sehlaha.” Seea-ts’oana sa Afrika.
Moelelo: Ho sa tsotellehe hore na motho o na le talenta, bohlale kapa mosebetsi o matla hakae, a ke ke a etsa tsohle a le mong. Katleho e ‘ngoe le e ‘ngoe e kholo e itšetlehile ka seabo sa batho ba bangata.
Ubuntu e ruta boikokobetso. E re hopotsa hore re hloka e mong le e mong.
“Ha lipatiso tsa lisaele li kopana, li ka emisa tau.” Seea-ts’oana sa Ethiopia.
Moelelo: Ka bomong, sepatiso sa lesaele se bonolo. Tau e ka se ruta ntle le boiteko. Empa ha lipatiso tse likete li lohiloe hammoho, li fetoha tse matla ka mokhoa o makatsang.
Thuto ke hore esita le batho ba bonahalang ba fokola ka bomong ba ka fetoha ba matla ha ba kopana ka morero o tšoanang.
“Ntlo e hahiloeng ke matsoho a mangata e ke ke ea oa.” Seea-ts’oana sa Afrika.
Moelelo: Seo se hahiloeng ka kopanelo se atisa ho ba matla ho feta seo se hahiloeng ke motho a le mong. Matsoho a mangata a tlisa litsebo, maikutlo le matla a fapaneng. Sechaba se tlisa botsitso.
Ubuntu e ruta hore lintho tse finyelloang tse tšoarellang hangata ha se tsa motho a le mong.
Molaetsa o bohareng oa Ubuntu
U bohlokoa, empa ha u arohane.
Katleho ea hau e amahane le katleho ea ba bang.
Botho ba hau bo amahane le botho ba ba bang.
Pale ea hau ke karolo ea pale e kholo.
‘Me motho ea matla ka ho fetisisa ha se ea emang ka holim’a bohle, empa ke ea utloisisang hore “Ke teng hobane re teng.”
Thuto e Kholo ea Mehlala ea Ubuntu
- Re amahane (Pula ha e na marulelong a le mong feela.)
- Re fetoha rona ka ba bang (Motho ke motho ka batho ba bang.)
- Bonngoe bo hlahisa matla (Umoja ni nguvu.)
- Sechaba se re sireletsa (Sehlopha sa lithupa ha se robehe habonolo.)
- Ha ho motho ea atlehang a le mong (Sefate se le seng se ke ke sa etsa sehlaha.)
- Boiteko bo kopaneng bo atisa matla (Lipatiso tsa lisaele li ka emisa tau.)
- Seo matsoho a mangata a se hahang se tšoarella (Ntlo e hahiloeng ke matsoho a mangata e ke ke ea oa.)
‘Me hopola: “Sefate se le seng se ke ke sa etsa sehlaha.”
Sefate se le seng nokeng e bulehileng se botle. Empa hape se bonolo ho senyeha. Moea oo sehlaha se ka sa o hlokomelang le hanyane o ka hlaola sefate se le seng ka ho feletseng. Sehlaha se phela e seng hobane lifate tsa sona li matla ka bomong, empa hobane metso ea sona e kopane tlas’a lefatše, e matlafatsana ka mokhoa o sa bonahaleng, e arolelana metsi le limatlafatsi, e tšoere lefatše hammoho khahlanong le sefefo.
Ke seo sechaba se se etsang. Ke seo Ubuntu e se etsang. Metso e kopana moo ho se motho ea e bonang, ‘me ha sefefo se fihla, re tšoarana re le sebakeng.
Re hloka e mong le e mong. Re folisana. Re hahana.
Ubuntu e bolela hore tlhōlo ea hau ke tlhōlo ea ka. Ha seithuti se tsoang sekolong sena se fetoha ngaka ‘me se khutlela ho sebeletsa sechaba sena, ha se tlhōlo ea sona feela. Ke tlhōlo ea mosuoe e mong le e mong ea ileng a lula nako e telele. Ea motsoali e mong le e mong ea ileng a nehela. Ea moithuti-‘moho le eena e mong le e mong ea ileng a mo khothatsa. Ea moholo e mong le e mong ea ileng a rapela. Katleho ea hae ke tholoana ea sefate seo matsoho a mangata a se lemileng.
Tsela e ile ea nthuta hore ha ho motho ea fihlang a le mong.
Moeng a fetoha motsoalle. Motse o fetoha phaposi ea sekolo. Sethuthuthu se robehileng se fetoha memo ea mohau. Moeli o tšelang o fetoha ntho e re hopotsang hore mela e pakeng tsa rona e ile ea taroa ke motho e mong, le hore ka tlas’a mela eo, re sechaba se le seng, re folisa maqeba a tšoanang, re lora litoro tse tšoanang, re haha ho leba mafube a tšoanang.
Hobane ha u haha bophelo feela. U haha borokho. Borokho pakeng tsa moo u tsoang teng le moo u eang teng. Borokho pakeng tsa Afrika ea khale le Afrika ea nako e tlang. Borokho pakeng tsa moholo ea jereng tsebo le ngoana ea hlokang ho e amohela. Borokho pakeng tsa katleho ea hau le monyetla oa motho e mong.
Haha borokho boo hantle. Bo haahe bo tiile. Bo haahe bo le bophara hoo ba bang ba ka tšelang ka bona.
‘Me Ubuntu e bolela hore bohloko ba hau ha se ba hau feela. Ha moen’a’bo’uena a ntse a loana, ha ausi oa hau a teba khutsong, ha mocha ea eme khutlong ea seterata a se a lahlile tšepo ho eena ka boeena, seo ha se bothata ba lekunutu. Ke lemala la sechaba. ‘Me maqeba a sechaba a folisoa ke tlhokomelo ea sechaba.
Moetlong oa Maacholi a leboea la Uganda, ho na le mokhoa o bitsoang gomo tong, ho kobeha ha lerumo. Ha khohlano e ne e sithabetsa sechaba, ha pefo e ne e entse maqeba pakeng tsa malapa le meloko a neng a bonahala a sa folisehe, sechaba se ne se bokana. Eseng ho fana ka molato. Eseng ho otla. Empa ho tsosolosa. Ho kobeha lerumo, sebetsa sa pefo, hore e be sebopeho se secha. Ho fetola timetso hore e be tšoarelo. Hobane Ubuntu e re: ha nkeke ka phela hantle ha u robehile. Pholo ea hau ke karolo ea ho phetheha ha ka.
Ke ka lebaka leo sechaba se bohlokoa. Ke ka lebaka leo ho tataisa ho bohlokoa. Ke ka lebaka leo mohau o bohlokoa.
Nahana ka batataisi ba bopileng baetapele ba bakaakang ba kontinente ena. Nelson Mandela le Walter Sisulu, Sisulu ea ileng a bona ntho e ikhethileng ho Mandela e monyane pele Mandela a e bona ka eena, ea ileng a mo tataisa, a mo phephetsa, ‘me a tsamaea le eena lilemong tse mashome tsa ntoa. Patrice Lumumba le sechaba sa bahlalefi ba Pan-Africa ba neng ba hlabana pono ea e mong ho e mong. Wangari Maathai e monyane le baprofesa ba ileng ba hana ho mo lahla, ba mo susumelitseng hole ho feta kamoo a neng a nahana hore a ka ea kateng.
Ha ho moholo ea emang a le mong. Moholo e mong le e mong o na le motho, kapa batho ba bangata, ba neng ba mo lumela pele lefatše le mo lumela.
Kahoo e-ba motho eo ho motho e mong. E-ba Walter Sisulu pale ea motho e mong. E-ba nkhono eo moetapele oa nako e tlang a lutseng maotong a hae. E-ba mosuoe ea reng: ke bona ntho ho uena eo u ntseng u sa e bone ka uena.
Joalokaha baholo ba re, “Ngoana ea jarisoang mokokotlong o bona hole ho feta ea tsamaeang a le mong.” Ngoana ea mokokotlong o bona hole, eseng hobane o telele ho feta, empa hobane motho e mong o khethile ho mo jara. Motho e mong o khethile ho mo phahamisa. Motho e mong o itse: ha u so fihle ntlheng eo u ka tsamaeang naheng ena u le mong, kahoo ntumelle ke u jare ho fihlela u khona. Ntumelle ke u adime bophahamo ba ka. Ntumelle ke arolelane le uena pono ea ka.
Ke ho tataisa. Ke sechaba. Ke Ubuntu e le ketsong.
Kahoo ho lokolla kelello ea hau ho bolela ho utloisisa tsena kaofela. Ho bolela ho sheba mmapa oa Afrika eseng ka mahlo a 1884, empa ka mahlo a lilemo tse likete tsa tsoelo-pele ea Afrika.
Kwame Nkrumah o ile a re: “Ha ke Moafrika hobane ke tsoaletsoe Afrika, empa hobane Afrika e tsoaletsoe ka ‘na.” Julius Nyerere o ile a re: “Tsoelo-pele ea Afrika e hloka bonngoe ba Afrika.” ‘Me Baegepeta ba boholo-holo, bo-ntat’a lōna ba Kemet, ba ile ba haha tsoelo-pele ea bona kaofela ho potoloha mohopolo o bitsoang Ma’at. ‘Nete. Toka. Tekano. Kutloano. Eseng bakeng sa motho a le mong. Eseng bakeng sa morabe o le mong. Bakeng sa bohle.
Ke Afrika eo re e khutlisetsang.
Hopola Hore re ne re le Bo-mang
E ‘ngoe ea liphoso tse kholo ka ho fetisisa tse entsoeng ka Afrika e ne e le tumelo ea hore kontinente e hloka ho aroloa ka linaha tse etsoang. Meeli ena e ne e sa etsoa ke Maafrika. E ile ea taroa ke batho ba kantle bofelong ba lekholo la leshome le metso e robong la lilemo, hangata ba sa tsotelle batho ba neng ba se ba lutse moo.
Pele ho 1884, ho ne ho se na mela e otlolohileng holim’a Afrika. Ho ne ho se na meeli e etsoang e kenang metseng le malapeng le litso. Ho ne ho e-na le mebuso le litsela tsa khoebo le ho falla le batho ba neng ba lutse hammoho, ba hahile hammoho, ‘me ba ratane ho pholletsa le kontinente ena lilemo tse likete. Joale lichaba tse leshome le metso e mene tsa Europe li ile tsa lula phaposing Berlin, ho se na Moafrika a le mong phaposing, le a le mong, ‘me tsa arola kontinente eohle har’a tsona. Linaha tse mashome a mane li taroa likhoeling tse fokolang. Mela e ileng ea kena har’a Bamasai, Baewe, Babakongo, Basomali, Batuareg, Bahimba, e arola malapa le litso le boitsebiso ka pene ea moetsi oa limmapa.
‘Me karolo e kenyang bohlale ka ho fetisisa: ba ile ba re etsa hore re loane ka meeli eo ba e taroang. Hobane Afrika e arohaneng e ke ke ea phephetsa matla a ileng a e arola. Nako le nako ha lichaba tsa Afrika li ea ntoeng le baahisani ba tsona ka lebaka la khohlano ea moeli, ke pene ea kantle e ntseng e tlatsa mali. Nako le nako ha re re ke Mokenya, eseng Motanzania, joaloka eka meeli eo e re hlalosa, re pheta mela e neng e se ea rona.
Re ne re le sechaba se le seng kamehla. Ba re kholisitse feela hore re bangata.
Morero e ne e le o bonolo: ho arola le ho laola.
Leha ho le joalo, tsela ea setso ea Afrika e ne e fapane haholo. Maafrika a ile a atleha ho seo re ka se bitsang linaha le mebuso ea lihlaha, lichaba tse kholo tsa lipolotiki moo merabe e mengata, lipuo, litso le malumeli li neng li lula ka lehlakoreng. Batho ba ne ba rekisana, ba ithuta ho e mong, ba nyalana lichabeng tse fapaneng, ‘me ba haha litsoelo-pele tse tšoarellang makholo a lilemo.
Nalane ea rona e ne e se nalane ea ho ikhetha. E ne e le nalane ea kopano.
Kamano ea lelapa, morabe le motse. Ho ne ho se na motho oa Moafrika ka mokhoa o ikemetseng, joaloka kajeno moo u ka reng ke motho ea ikemetseng ke etsa ntho ea ka. U ne u ke ke ua fumana mofuta oo oa motho. Sechaba sa Afrika se ne se entsoe ka tsela eo ho neng ho se na batho ba bang ba phelang ba le bang. Batho bohle ba ne ba hokahane le lelapa. Mohlala, haeba mosali a fetoha mohlolohadi, o ne a khutlela lelapeng la habo kapa lelapeng la monna oa hae. E mong le e mong o ne a hokahane ka tsela e ‘ngoe le motho lefifing la lelapa. Ka hona, boholo ba sechaba sa Afrika bo ne bo qalile ka motheo oa sechaba.
E mong o ne a amana le lelapa la hae le haufi, ebe morabe, ebe motse, ebe naha. Kahoo motho e mong le e mong o ne a hokahane le malapa a mangata.
Ke ka lebaka leo ho neng ho se na nalane e ngotsoeng e ngata ea linyeoe tsa taolo ea bana, hobane e mong le e mong o ne a ikarabella ho setho se itseng sa lelapa.
Metseng ena ho ne ho se na lentsoe la chankana hobane ha ho motho ea kileng a ea ho eona. Ho ne ho se na lentsoe la lehaeng la likhutsana hobane ha ho motho ea kileng a lahla bana. Ho ne ho se na lentsoe la matlo a batho ba baholo hobane ha ho motho ea kileng a lahla ntate-moholo le nkhono.
Sebopeho sa lelapa se ipapisitse le litekanyetso tsena: ho ne ho se na lentsoe la bohlola hobane mohopolo oo o ne o sa nahanoe. Ha u sheba sebopeho sa lelapa, ha mosali a sa nyaloe ha a fihla lilemong tse itseng, malapa a mabeli a ne a kopana ho bona hore na ho ka etsoa’ng. ‘Me a mo fumanela monna ea loketseng haeba a sa khone ho ipatlela.
Sena e ne e le pele ho hore lerato la lerato la lenyalo le qapuoe. Ha re amohela mohopolo oa Bophirimela oa lerato la lerato, ke ha mathata a qalang, hobane lenyalo la Maafrika le ne le ipapisitse le tlhompho le ho kopanya malapa, ka linako tse ling ho kopanya metse. ‘Me ke ka sebopeho sena sa lelapa le tsoelo-pele e neng e le motheo oa tsoelo-pele e kholo ea Afrika ea boholo-holo.
Ha Maafrika a qala ho etsisa tsamaiso ea lelapa ea Bophirimela, e ile ea senya bohareng ba lelapa la Maafrika le matla a setso sa Afrika, litloaelo, litekanyetso le ho oa ha mebuso e matla le litsoelo-pele.
Manyalo a mabopo a marena: e kile ea ba joalo hore ha bo-ntat’a rona ba fumana balekane, ba ne ba etsa joalo ho latela litšebeliso tse sebetsang. Batho ba nyalanang ba ne ba sa kopanngoe ke bona ka bomong, empa ke sechaba se pharaletseng, malapa, baholo le lekhotla la motse. Ana e ne e le manyalo a mabopo a marena.
Lenyalo le ne le sebeletsa e le sesebelisoa sa ho boloka, ho matlafatsa le ho tsepamisa mola oa lelapa, hape lenyalo le ne le sebelisoa ho matlafatsa selekane, ho sireletsa tsoelo-pele ea moloko, ho rarolla melato ea khale le ho boloka kutloano ea sechaba.
Baholo ba ne ba sebetsa hoo e batlang e le “baemeli ba lelapa,” ‘me liqeto tsa lenyalo li ne li sa siuoe ho bacha ba babeli feela, li ne li nkoa e le liqeto tse amang moloko oohle.
Banyalani ba ne ba kopana ka mabaka a sa amaneng le tšebelisano ea maikutlo.
Ho ne ho e-na le mahlomola a mangata, ho ne ho e-na le masoabi, ho ne ho e-na le bolutu. Seo se ne se bonahala se sa bohlokoa, hobane likamano li ne li se tsa motho ka mong, li sebeletsa sepheo se seholo.
- Selekane sa morabe le morabe (eseng feela mmuso le mmuso). Ho nyalana le morabe oo ho ne ho tiisa selekane maemong a lelapa.
- Manyalo a pakeng tsa metse ho haha marang-rang a khoebo le polokeho. Lelapa le motseng oa temo le ne le ka batla molekane motseng o haufi le noka, sehlaha kapa tsela ea khoebo, ho theha likamano tsa lenyalo tse neng li fa malapa ka bobeli monyetla oa ho fumana lisebelisoa (tlhapi, letsoai, makhulo a mehloa) le tsela e sireletsehileng ha ba tsamaea.
- Lenyalo la ho rua mohlolohadi (levirate), joaloka mohlala oa Maluo. Ha monna a hlokahala, mohlolohadi oa hae a ka nyalloa ke moena oa hae kapa mohlobo o haufi oa monna ea shoeleng. Sena se ne se se mabapi le lerato. Se ne se boloka mosali le bana ba hae lelapeng la moloko, se tiisa hore bana ba ntse ba holisoa ebile ba hlokomeloa ke moloko o le mong, ‘me se thibela hore leruo, mobu kapa lebitso la lelapa li fetele ho batho ba kantle.
- Lenyalo la ho nyala khaitseli (sororate). Haeba mosali a hlokahala kapa a sa belehe, lelapa la hae le ne le ka fana ka khaitseli ea hae hore e nyalloe ke monna, hape ho boloka selekane sa malapa ana a mabeli ho e-na le ho se felisa.
- Lenyalo e le tefello ea molato kapa ho busetsana. Metseng e meng, lenyalo le ne le sebelisoa ho lefa molato oa teboho pakeng tsa malapa. Mohlala, haeba lelapa le leng le thusitse le leng nakong ea tlala kapa khohlano, lenyalo lilemong tse tlang le ne le ka “lefa” kamano eo ka semmuso ‘me la hokahanya malapa ka ho sa feleng.
- Ho kopanya ho ipapisitse le sehlopha sa lilemo le ho kenngoa setsong. Metseng e nang le litsamaiso tsa lihlopha tsa lilemo (joalo ka har’a Bamasai kapa Bakikuyu), batho ba kentsoeng setsong hammoho hangata ba nyalana ka har’a marang-rang a amanang le sehlopha seo sa lilemo, ho matlafatsa botšepehi har’a ba lekanang ba neng ba tla etella sechaba pele hamorao.
Tlhaloso ea lenyalo la lerato. Ho bile le phetoho e kholo e etsahetseng ka mor’a hore Afrika e etsoe kolone le ho amoheloa ha litloaelo tsa Bophirimela tseleng ea bophelo ba Afrika. E ne e le phetoho ea maikutlo eo joale re e tsebang e le romanticism. ‘Me e ‘ngoe ea lintho tsa bohlokoa tsa romanticism ke hore motho e mong le e mong o lokela ho siuoa hore a ikhethele molekane oa hae, ka ho latela litsukulo tsa pelo ea hae. A lokela ho siuoa hore a iketsetse qeto. Ke mohopolo o motle, o lokolloang haholo, o lokelang ho utloahala. ‘Me re ntse re le mehleng ena ea lerato ka lilemo tse ka bang lekholo. A re e boleleng ka bonolo: e bile koluoa. Ha re thabe ho feta hona joale setsong sa lerato ho feta kamoo re neng re le ka teng setsong sa manyalo a marena, moo manyalo a neng a etsoa ka mabaka a lelapa. Hobane’ng? Hobane ka kopanelo re hlolehile ho tsepamisa kelello ka ho lekaneng mathateng ao banyalani ba tobanang le ona ha ba khethana ka tsukulo ea lipelo tsa bona. Lerato le hlalosoa e le maikutlo a khethehileng, eseng sehlopha sa mehopolo, eseng kutloisiso ea melao-motheo e bonoang ka kelello, empa maikutlo. U tlameha ho tataisoa ke maikutlo a hau. Banyalani ba tataisoa ke maikutlo ho e-na le kelello. Kelello ke sera sa likamano tse thabisang ka ‘nete pono ea lerato. Ke u botsa, bara le baradi ba ka ba ratehang: na ke ntho e hlokang lerato ha re hlalosa lerato e le ho batla kamano e sebetsang? Na ho hloka lerato ho bua ka chelete? Na ho hloka lerato ho nahana ka nako e telele ka mekhoa ea bongoaneng ea kholo ea kelello? Na ho khahlanong le lerato ho qeta nako e ngata re nahana ka malapa le metsoalle le ho lumellana maemong ao?
Ho phela setsong sa lerato ho bolela ho theha kamano ka ho latela tsukulo, hore e mong le e mong o na le molekane oa moea, hore u tla tseba molekane oa hau ka maikutlo a khethehileng a thabisang. Hore u se ke ua kopuoa ho hlalosa maikutlo ao. U lokela feela ho a latela ebe u baleha kapa u fallela hammoho ‘me u qale ho ba le bana haeba ke seo se u tšoereng.
Khotsofalo ea bophelo ba motho e tlalehoa e lekana le 70% ho ea ka boleng ba likamano tsa hae. Moeng ea tsoang lefatšeng le leng a utloa palo eo o ne a tla nahana: ehlile batho ba lefatše, ha ba bona karolo e kholo ea lerato, ba tla qeta 70% ea chelete ea bona le 70% ea nako ea bona ea thuto ba ntse ba hlahloba hore na khoebo ena ea lerato e sebetsa joang. Empa ho e-na le hoo ba e siea ho monyetla hobane re phela setsong sa lerato.
Lebaka le tholoana ea Romanticism
- Maikutlo a motho ka mong a nka sebaka sa liqeto tsa sechaba → a fokotsa mokhoa oa ho beha litakatso tsa motho ka mong tlas’a lipheo tsa sehlopha, oo Pan-Africanism e o itšetlehileng ka oona.
- Lenyalo ha le sa sebeletse ho haha selekane → likamano tsa pakeng tsa meloko, metse le khoebo le polokeho tseo lenyalo le neng le li theha lia fela.
- Romanticism e ile ea tlisoa hammoho le bokolone → ho e boloka ho bolela ho boloka ntho e tlisitsoeng ea nako ea bokolone ho e-na le ho khutlisa litsamaiso tsa matsoalloa.
- Baholo ba nkeloa sebaka e le “baemeli ba lelapa” → ho fokotsa setheo se neng se fetisa mohopolo oa sechaba le kopano ea lihlopha melokong.
- Ho se tsitse ha lelapa ho tsoang ho likamano tse sa thabiseng tsa lerato → ho phatlalla ho ea ka ntle ho fokotsa karolo ea motheo ea sechaba eo morero leha e le ofe o moholo oa lipolotiki o e hlokang.
- Lenyalo le tšoaretsoeng ke maikutlo a le mong, ntle le tšehetso ea ka ntle → maikutlo a fela, tšehetso e ne e so ke e be teng, kahoo palo ea likhaotso e eketseha.
- Ho holisa bana ka mokhoa oa motho ka mong ho e-na le ho tšehetsoa ke lelapa le atolohileng → ha kamano ea lerato e roba, ha ho thuso ea lelapa e tšoarang ngoana, ‘me ho hlaha batsoali ba le bang.
- Malapa a robehileng le tataiso e fokolang ea baholo → khatello ea moruo le phetiso e sa tsitsang ea litekanyetso ho bacha.
- Maikutlo e le lebaka le le leng la ho kena kamanong → maikutlo hape e fetoha lebaka le le leng la ho tloha kamanong kapa ho roba melao ea eona, kaha boikarabelo ho kelello/lelapa/sechaba bo ile ba hlakoloa ho tloha qalong.
Nahana ka seo re se lahlehetsoeng.
Nahana ka mosali e monyane ea sa tsoa hlolohala ‘me a se na moo a eang teng, hobane ha ho motho ea mo emetseng. Nahana ka ngoana ea shebileng ntate a tsamaea ‘me a sa fumane malome, nkhono, kapa moholo ea mo tšoarang. Nahana ka monna le mosali ba emeng lithōpong tsa lenyalo le hahiloeng holim’a maikutlo a nyametseng, ba se na motho eo ba ka retelehelang ho eena le ea ba ka mo letsetsang. Ha se kamoo bo-ntat’a rona ba neng ba phela kateng. Ha rea ka ra etsetsoa ho jara lintho tsena re le bang.
Tseleng ea khale, ha ho motho ea neng a eme a le mong. Lenyalo le ne le se ho thopa ha lekunutu pakeng tsa batho ba babeli. E ne e le borokho pakeng tsa meloko e mmeli. E ne e jara polokeho ho pholletsa le metse, khoebo ho pholletsa le linoka, le khotso pakeng tsa malapa a neng a ka ba matsoalloa a sa tsebanang. Baholo ba rona ba ne ba lula e le baemeli ba malapa, ba tšoere mohopolo oa rona, ba tataisa bacha, ba tiisa hore ha ho kopano e siiloeng ho phela ka maikutlo feela.
Joale mohopolo o mocha o ile oa fihla, ‘me ke o motle: latela pelo ea hau, ‘me u se ke ua araba ho motho. Re ile ra o amohela, ‘me re ntse re lefa bakeng sa oona ho tloha ka nako eo.
Ha maikutlo a ne a nka sebaka sa lentsoe la sechaba, re ile ra lebala mokhoa oa ho beha sehlopha pele ho rona. Mokhoa oa ho beha takatso ea motho ka mong fatše bakeng sa ntho e kholo ke ona mokhoa oo sechaba leha e le sefe se kopaneng se o hlokang. Lenyalo le ile la khaotsa ho haha selekane, ‘me likamano tse pakeng tsa meloko le metse tseo kaha li re neng li re fa polokeho, khoebo le ho ba karolo ea sechaba li ile tsa khaotsa butle ho theha. Baholo ba ile ba sutheloa ka thoko, ‘me hammoho le bona ho ile ha tsamaea mohopolo le bohlale bo neng bo tšoere meloko hammoho. Re ile ra boloka moetlo o tlileng ho rona ho tsoa kantle, ‘me ka ho etsa joalo ra siea litsamaiso tsa rona li sa tšoarelloe.
Sheba se ileng sa latela matlung a rona. Manyalo a sa thabiseng, a entsoeng ntle le motho ea a tataisang, a ile a thothisa lelapa, ‘me lelapa ke yuniti e nyenyane eo ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe e kholo e hahiloeng holim’a eona. Lenyalo le tšoaretsoeng ke maikutlo feela le se na letho le le tšoarang ha maikutlo a fela. Ho ne ho se na tšehetso, hobane re ne re e theohisitse ka rona. Kahoo manyalo a ile a robeha, ‘me likhaotso tsa eketseha. Ha a robeha, bana ba ne ba se na lelapa le atolohileng le ba tšoarang, ‘me ho ba le batsoali ba le bang ho ile ha eketseha. Malapa a ile a robeha, tataiso ea baholo ea fokola, chelete ea tiea, ‘me bacha ba rona ba siuoa hore ba iphumanele litekanyetso tsa bona ntle le rona.
‘Me karolo e sehlōhō ka ho fetisisa ke ena: maikutlo ao a ileng a lokafatsa qalo, joale a lokafatsa qetello. Haeba maikutlo a le mong e le lebaka le lekaneng la ho kena kamanong, ke lebaka le lekaneng la ho e tloha le ho roba tšepiso e ‘ngoe le e ‘ngoe ka hare ho eona, hobane ho tloha qalong re ile ra hana mohopolo oa hore motho ea mong, ebang ke lelapa, sechaba kapa kelello ka boeona, a ka re tlamella boikarabelong.
Ha ke u kope hore u khaotse ho rata. Lerato le ne le se sera ka mohla. Ke botsa hore na ho hloka lerato ho batla lerato le tšoarellang. Na ho hloka lerato ho bua ka chelete, ka semelo, ka lelapa, ka hore na batho ba babeli ba ka haha lehae le tla phela linako tse thata? Na ho hloka lerato ho memela ba re ratang qetong e kholo ka ho fetisisa ea bophelo ba rona? Lerato le hahiloeng ka mahlo a bulehileng le malapa a bulehileng ha se lerato le sieo. Mohlomong ke lerato le leholo ka ho fetisisa.
Kahoo ke u siela pitso ea ketso.
Haeba u so nyale, u se ke ua tsamaea u le mong. Kenya batsoali ba hau le baholo moqoqong. Khetha molekane ka lebaka la semelo, ho lumellana le morero o tšoanang, eseng feela maikutlo a tla fetoha le linako.
Haeba u nyetsoe, haha tšehetso. Memela malapa a hau hore a khutlele. Lumella baholo ba hau ba bue. Fa bana ba hau bo-ntat’a-moholo, bo-nkhono, bo-ausi le bo-malome bao ba neng ba lokela ho ba le bona.
Haeba u moholo, u se ke ua sutha ka thoko. Bana ba rona ba emetse bohlale ba hau. Nka setulo sa hau hape e le moemeli oa lelapa, ‘me u re tataise ka bonolo le ka lerato.
‘Me haeba u mocha, monna kapa mosali, bokamoso ke ba hau. U ka khetha ho haha hape seo se lahlehileng. Nka se setle ka ho fetisisa sa bohlale ba bo-ntat’a rona le se setle ka ho fetisisa sa lefatše leo u phelang ho lona, ‘me u etse manyalo a matla a lekaneng ho jara lelapa, motse le sechaba.
Re ke ke ra khutlela morao, empa re ka ea pele ka mohopolo. A re hahe lelapa hape, re khutlise baholo, ‘me re khutlise sechaba lehaeng.
A re hopoleng hore re ne re le bo-mang, e le hore re be seo re neng re lokelang ho ba sona kamehla.
Nahana ka litsoelo-pele tse kholo tsa Afrika tse ileng tsa hōla le ho atleha nako e telele pele ho meeli ea bokolone ka lebaka la sebopeho se matla sa lelapa la Afrika.
Leboea le Leboea-Bochabela la Afrika
- Egepeta ea Boholo-holo (Kemet), c. 3100 BC – 30 BC
- E ‘ngoe ea litsoelo-pele tsa khale ka ho fetisisa lefatšeng, e tsebahalang ka liphiramide, lipalo, bongaka, boenjiniere le puo e ngotsoeng.
- Mmuso oa Kush (Nubia), c. 1070 BC – 350 AD
- O fumaneha Sudan ea kajeno. Marena a Kush a ile a hapa Egepeta ‘me a theha Lebitla la Mashome a Mabeli a Metso e Mehlano la Egepeta. A ile a boela a haha liphiramide tse ngata ho feta Egepeta ka boeona.
- Tsoelo-pele ea Carthage, c. 814 BC – 146 BC
- E ne e le Tunisia ea kajeno, Carthage e ile ea fetoha e ‘ngoe ea matla a maholo a khoebo le a likepe lefatšeng la boholo-holo.
- Mmuso oa Aksum (Axum), c. 100 AD – 940 AD
- O ne o le Ethiopia le Eritrea ea kajeno. Aksum e ne e le e ‘ngoe ea mebuso e matla ka ho fetisisa ea nako ea eona ‘me e ile ea hokahanya Afrika le marang-rang a khoebo a fihlang Arabia, India le ho feta.
Afrika Bophirimela
- Mmuso oa Ghana (Wagadou), c. 300 AD – 1200 AD
- Mmuso o ruileng oa khoebo o neng o laola litsela tsa bohlokoa tsa khauta le letsoai ho pholletsa le Afrika Bophirimela.
- Mmuso oa Mali, c. 1230 AD – 1600 AD
- Lehae la Mansa Musa ea tummeng. Nakong ea eona ea khauta, Timbuktu e ile ea fetoha e ‘ngoe ea litsi tse etellang pele tsa lefatše tsa thuto, tsebo le khoebo.
- Mmuso oa Songhai, c. 1464 AD – 1591 AD
- E ‘ngoe ea mebuso e meholo ka ho fetisisa nalaneng ea Afrika, e tsebahalang ka matla a eona a sesole, tsamaiso le litsi tsa thuto.
- Mmuso oa Benin, c. 1180 AD – 1897 AD
- O tsebahala ka mmuso o tsoetseng pele le litšoantšo tse ntle tsa bronze tse ileng tsa makatsa baeti ba Europe.
- Mmuso oa Kongo, c. 1390 AD – 1914 AD
- Mmuso o matla oa Afrika e Bohareng o nang le litheo tse tsoetseng pele tsa lipolotiki le marang-rang a mangata a khoebo.
Afrika e Boroa
- Tsoelo-pele ea Great Zimbabwe, c. 1100 AD – 1450 AD
- Bahahi ba motse o motle oa majoe oa Great Zimbabwe, e ‘ngoe ea liphethahatso tse kholo ka ho fetisisa tsa meaho ea Afrika.
- Mmuso oa Mutapa, c. 1430 AD – 1760 AD
- Mojalefa oa Great Zimbabwe le matla a maholo a sebaka a neng a laola khoebo le lisebelisoa tsa tlhaho Afrika e Boroa.
Ha re ithuta litsoelo-pele tsena, mokhoa o hlaha. Maafrika a ne a se bajaki ho tšimoloho. Re ne re se re tseba bonono ba ho kopanya batho ba fapaneng tlas’a litsamaiso tse tloaelehileng tsa lipolotiki. Re ne re sa hloke batho ba kantle hore ba re rute ho phela hammoho.
Bohloko ke hore meeli e behiloeng holim’a Afrika e ile ea khothaletsa karohano moo ho kileng ha e-ba le kopano. E ile ea re khothaletsa ho ipona re le baahi ba linaha tse nyenyane ho e-na le litho tsa lelapa le leholo la Afrika.
Empa Ubuntu e re hopotsa ‘nete e tebileng:
“Motho ke motho ka batho ba bang.”
Bokamoso ba rona bo ke ke ba hahoa ke marako. Bo tla hahoa ke borokho.
Bo-ntat’a rona ba re siile thuto e matla. Egepeta e ile ea tšoarella lilemo tse likete tse tharo. Kush e ile ea tšoarella lilemo tse fetang sekete. Ghana, Mali, Songhai, Benin, Kongo, Aksum, Great Zimbabwe le tse ling tse ngata li ile tsa hōla ‘me tsa atleha hobane batho ba ile ba ithuta ho phela, ho rekisana, ho haha le ho lora hammoho.
Phephetso e pel’a moloko oa rona ha se ho qapa bonngoe. Ke ho bo hopola.
Hobane noka e lebalang mohloli oa eona e tla omella.
‘Me mohloli oa Afrika o ne o se karohano ka mohla.
E ne e le Ubuntu. E ne e le sechaba. E ne e le lehlohonolo le arolelanoang.
Ha re hopola ‘nete eo, re etsa ho feta ho hlompha nako e fetileng.
Re qala ho haha bokamoso ba rona.
Afrika ha e emele mopholosi ea theohang ho tsoa kae-kae a tlile le likarabo tse entsoeng kae-kae bakeng sa mathata ao ba sa kang ba a phela.
Afrika e u emetse. Mosali e monyane phaposing ena ea etsang qeto kajeno ea hore sechaba sa hae se tšoanela tlhokomelo e ntle ea bophelo bo botle, ‘me a fetoha ngaka e e fanang. Monna e monyane ea etsang qeto ea hore bana ba hae ba tla tseba nalane ea bona, ‘me a fetoha mosuoe, sengoli, moqoqi oa lipale ea tiisang hore ba e tseba. Sebapali sa khoebo, enjiniere, setsebi sa bonono, mohlabani, molemi, mongoli oa likhoutu, motho ea folisang, lōna bohle, le khethang kajeno ho ba lōna ka ho feletseng, ka bokhabane, ntle le boitšoarelo.
Joalokaha seea-ts’oana se re, “Lekhoaba la meropa le fetoha, empa motjeko oa tsoela pele.”
Morethetho oa fetoha. Lefatše le fetoha. Theknoloji e fetoha. Meeli e sutha. Meloko e feta. Empa motjeko, motjeko oa khale, o sa nkeheng sebaka, oa sechaba se tsebang hore ke bo-mang, se ratang moo se tsoang teng, ‘me se hanang ho khaotsa ho haha, motjeko oo oa tsoela pele.
O pholositse bokhoba. O pholositse bokolone. O pholositse boiteko bo bong le bo bong ba ho re etsa hore re lebale. ‘Me o tla tsoela pele, ka uena, ka lebaka la uena, ha feela u khetha ho tsoela pele ho tjeka.
Kahoo tsoela pele ho tjeka. Tsoela pele ho haha. Tsoela pele ho fetoha.
Nako e telele pele ho hore motho a ngole melao ea rona, baholo ba rona ba ne ba re ruta ka lipale. Ba ne ba tseba hore thuto e phetoang haufi le mollo e lula ngoaneng nako e telele ho feta thuto e hoeletsoang ka phaposing. E ‘ngoe ea lithuto tsa khale le tse bohlale ka ho fetisisa ke ea selallo, liphaposi tse peli, le khaba e telele haholo hoo u ke keng ua iphepa ka eona.
Ke pale e nyenyane e nang le ‘nete e kholo haholo. E bua ka Ubuntu, tumelo ea hore “ke teng hobane re teng,” ‘me e re botsa potso eo re ke keng ra e qoba: ha re pota-potiloe ke ho ata, na re shoela tlala re le bang, kapa re ja selallo hammoho?
Ha u e bala, ipotse hore u lutse phaposing efe.
Moholo e mong o kile a bontšoa liphaposi tse peli ke tataisi. Phaposing ea pele, sehlopha sa batho se ne se lutse ho potoloha selallo se setle, lithaba tsa lijo, tse ruileng le tse nkhang hamonate. Empa motho e mong le e mong o ne a filoe khaba e nang le mohope o telele hoo, ho sa tsotellehe hore na o e sotla le ho e otlolla joang, a ke ke a fihlisa lijo molomong oa hae. Kahoo ba ne ba lutse, ba lapile, ba hlonameng, ba pota-potiloe ke tse ngata, e mong le e mong a ntse a ba mosesaane ha a le pel’a ho ata. Phaposi e ne e tletse lerata. Likhang. Liqoso. Litletlebo. Ha ho motho ea neng a ja.
Phaposing ea bobeli, selallo se le seng. Likhaba tse telele ka mokhoa o sa kholoeheng tse tšoanang. Empa ho ne ho e-na le ntho e fapaneng. Mona, phaposi e ne e futhumetse. Litšeho li ne li e phalla joaloka moea o bonolo. ‘Me motho e mong le e mong o ne a khotse, hobane e mong le e mong o ne a sebelisa khaba ea hae e telele ho fepa motho ea lutseng ka pel’a hae. ‘Me motho eo o ne a mo fepa ka ho mo busetsa.
Moholo o ile a retelehela ho tataisi ‘me a botsa: “Phapang pakeng tsa liphaposi tsena tse peli ke efe?”
Tataisi e ile ea re: “Phaposing ea pele, ba lebetse Ubuntu. Phaposing ea bobeli, ba e hopotse ‘me ba e sebelisitse.”
Ha se pale ea lijo feela. Ke pale ea mohlomong o mong le o mong, talenta e ‘ngoe le e ‘ngoe, mpho e ‘ngoe le e ‘ngoe eo u e filoeng. Khaba ea hau e telele ka lebaka. E entsoe ho fihlella motho e mong. Ha u utloisisa seo, ha u khaotsa ho leka ho iphepa feela, bohle ba a ja.
U ke ke ua iphepa ka khaba e nang le mohope o telele. Empa u ka lula u fepa motho e mong. ‘Me eena a ka u fepa. Ke tsela feela eo selallo se sebetsang ka eona.
Ha lichaba li kopana ka khoele ea ts’ebelisano le ts’ebelisano e kopaneng, matla a kontinente a atisa makhetlo a mangata. Ke ka boikemisetso bona bo kopaneng moo sechaba sa rona se tla ama bophahamo bo bocha ba tsoelo-pele.
“Ounce e le ‘ngoe ea boikoetliso e na le boleng ba mantsoe a likete.”
Bohle ba emetse maemo a phethahetseng ho qala. Ha ba lemohe hore ho qala ke maemo a phethahetseng.
Ho phetoa moetlong oa bohlale ba Afrika o khethang ketso ho feta puo.
Afrika ha e hloke moloko o mong o buang feela ka phetoho. E hloka moloko o fetohang phetoho. Ho ithuta nalane ea hau ho bohlokoa. Ho ithata ho bohlokoa. Ho lumela ho Ubuntu ho bohlokoa. Empa mehopolo ena e bohlokoa feela haeba e bopa kamoo u phelang kateng. Tsebo ntle le ketso ha e fetole letho. Joalokaha baholo ba bangata ba Afrika ba ka re, motho ha a ahloloe ka seo a tšepisang ho se etsa, empa ka seo a se etsang ka sebele. Khaotsa ho bua ka bophelo bo u batlang. Qala ho bo haha.
Pele ke tsamaea, ke batla ho u siela lipotso tse tharo.
‘Me ha ke batle hore u ka araba ho nna. Ke batla hore u iarabe ka botšepehi, sebakeng se khutsitseng ka hare ho uena moo ho se motho ea shebileng le ho se motho ea tšoantšang.
Potso ea pele.
Haeba motho e mong le e mong phaposing ena a ka kopitsa mekhoa ea hau ea letsatsi le letsatsi kajeno, na Afrika kaofela e ne e tla ntšetsa pele kapa e putlama?
Nahana ka seo. Eseng e le potso ea kahlolo. E le potso ea boikarabelo. Hobane ha re batho ba arohaneng ba etsang likhetho tse arohaneng. Re sechaba. ‘Me lichaba li bopiloe ke mekhoa e kopaneng ea letsatsi le letsatsi ea batho ba ka hare ho tsona. Hoseng ha hau. Khalemelo ea hau. Kamano ea hau le mohala oa hau. Kamano ea hau le libuka tsa hau. Kamano ea hau le lentsoe la hau, na u le boloka? Kamano ea hau le nako ea hau, na u e hlompha? Haeba phaposi eohle e ne e etsa seo u se etsang letsatsi le letsatsi, re ne re tla fihla hokae?
Potso ea bobeli.
Haeba mofuta oa hau oa lilemo tse hlano tse fetileng a ne a kena hona joale, na o ne a tla khahloa kapa a tla hlonama?
Na uena eo e monyane a ne a tla sheba moo u leng teng, seo u seng u le sona, kamoo u sebelisang nako ea hau kateng, seo u se hahang, ‘me a ikutloe a ikhodisa? Kapa a ne a tla ikutloa a nyahame ka khutso, ka boima? Eseng hobane u hlolehile. Empa hobane u khotsofetse. Hobane u bapetse bonyane. Hobane u lumelletse toro hore e fokole hore e lekane le tšabo.
U kolota mofuta oo o monyane oa uena karabo ea ‘nete.
‘Me u kolota mofuta oa hau oa nako e tlang e betere.
Potso ea boraro.
‘Me ena, ena ke e boima ka ho fetisisa ho tse tharo.
Ke batla hore u nahane lengolo la hau la lefu.
Eseng le tla ngoloa. Empa leo le lokelang ho ngoloa, haeba u phetse letsatsi le leng le le leng pakeng tsa hona joale le moea oa hau oa ho qetela ka botlalo bo felletseng ba seo u ka bang sona.
Le ngole kelellong ea hau hona joale.
Maphelo a amehileng. Mokhatlo o hahiloeng. Motho e monyane Kigoma ea fumaneng tataiso ka lebaka la ntho eo u ileng ua khetha ho e tšehetsa. Mosali oa Mtwara ea ileng a qetella a pheta pale ea hae hobane u ile ua theha sebaka sa eona. Sechaba se sa kang sa oela pefong hobane motho, hobane uena, o ile a etsa qeto ea hore khotso e tšoanela ho tsetelloa pele mollo o qala.
Joale beha lengolo leo fatše.
‘Me nka le leo le ntseng le ngoloa hona joale.
Leo le ngoloang ke likhetho tsa hau tsa ‘nete tsa letsatsi le letsatsi. Lintho tsa hau tsa bohlokoa tsa ‘nete. Likopano tseo u li nkang le tseo u li qobang. Likotsi tseo u li amohelang le tseo u li behelang kotara e tlang, selemo se tlang, lilemo tse leshome tse tlang.
Na ke mangolo a tšoanang?
Kapa ho na le sekheo?
Hobane sekheo seo, sebaka seo pakeng tsa seo u phelang joalo kajeno le seo u ka bang sona ka botlalo, sekheo seo se na le lebitso. Se bitsoa bophelo bo sa phelehang.
‘Me bophelo bo sa phelehang ha bo nyamele ka khutso. Bo bokellana. Bo fetoha khalefo. Bo fetoha ntho eo u sa khoneng ho e reha empa u e utloang nako le nako ha u le mong ‘me u tšepahala ka 2 hoseng.
Ha ke mona kajeno ho eketsa khalefo ea hau.
Ke mona ho u fa monyetla oa ho koala sekheo.
Ke tsamaile ka lerōle le pula ea kontinente ena.
Ke lutse le bacha ba neng ba se na letho, ba se na mosebetsi, ba se na tataiso, ba se na motho ea neng a ba lumela, ‘me ka bona mahlo a bona a fetoha ha motho a qetella a ba sheba ‘me a re: pale ea hau e bohlokoa.
Ke lutse le basali ba neng ba khutsisitsoe nako e telele hoo ba neng ba lebetse hore lentsoe la bona le utloahala joang, ‘me ka ba bona ba le fumana hape, lentsoe ka lentsoe, sehlopheng sa batho ba hanneng ho tlosa mahlo.
Ke bone se etsahalang ha motho a fuoa tumello ea ho bolela ‘nete ka hore ke mang le hore o bile hokae.
Ba ema ba phahame.
Ba tsamaea ka tsela e fapaneng.
Ba qala ho lumela hore seo se tlang se ka fapana le seo se fetileng. Ke seo My Younger Self Series e se etsang. Eseng phaposing ea likopano. Eseng tlalehong. Eseng slaeding ea PowerPoint.
Tseleng. Sechabeng. Sefahleho ka sefahleho. Pale ka pale. Bophelo ka bophelo.
Kahoo seo ke se tsebang ke sena.
Afrika ha e haelloe ke lisebelisoa. Afrika ha e haelloe ke bohlale. Afrika ha e haelloe ke sebete.
Seo Afrika e ka linako tse ling e se haellang ke batho ba hanang ho lumella sekheo se pakeng tsa lengolo la bona la lefu le ka khonehang le la ‘nete hore se atolohe le ho feta.
E-ba motho eo. Khetha lengolo la lefu le tšoanelang ho ngoloa.
Qetello
Pale ea Afrika ha ea ka ea qala ka bokhoba.
Pale ea Afrika ha ea ka ea qala ka bokolone.
Pale ea Afrika ha ea ka ea qala ka meeli e taroang ke bajaki.
Pale ea rona e qalile ka bahahi, bahlalefi, bahlahlobi, litsebi, baqapi, marena, mehumagadi, balemi, barekisi le baroli.
‘Me joale khaolo e latelang e emetse ho ngoloa. Eseng ke batho ba kantle. Eseng ke mebuso. Eseng ke libuka tsa nalane. Ke uena.
Kahoo hopola boleng ba hau. Batla bokhabane. Phela Ubuntu. ‘Me joale, ka sebete, nka mohato oa pele.
Hobane lekunutu la ho tsoela pele ke ho qala. ‘Me lefatše le ntse le emetse hore Afrika e hopole hore e kholo hakae ka ‘nete.
Lumela ka botebo boleng ba hau. Batla bokhabane ntle le boitšoarelo. Hopola Ubuntu, hobane u teng hobane re teng, ‘me re teng hobane u teng.
Qetello ea Ho Qetela
Lithuto tse 9 tsa Ubuntu
Mekhoa e 9 ea Letsatsi le Letsatsi ea ho Iahela le ho Haha Afrika
Thuto ea Ubuntu ea 1: Itsebe Pele Lefatše le U Hlalosa
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla ithuta ka boomo nalane ea ka, setso, puo, litloaelo le melokong ea ka, e le hore boitsebiso ba ka bo hahuoe holim’a ‘nete, eseng holim’a litšoantšo tse fosahetseng kapa tsebo e fosahetseng.
Boikoetliso
- Ithute nalane ea Afrika beke le beke.
- Ithute puo ea hau ea matsoalloa.
- Keteka boitsebiso ba hau ba Moafrika.
- Hana leshano le leng le le leng le nyenyefatsang boleng ba hau.
- Ruta bacha moo ba tsoang teng.
Potso
“Na ke phela ho latela pale ea ka kapa ea motho e mong?”
Thuto ea Ubuntu ea 2: Sireletsa Kelello ea Hau Joaloka Letlotlo la Hau le Leholo
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla hlokomela ka hloko seo ke se lumellang kelellong ea ka, hobane mohopolo o mong le o mong qetellong o fetoha mokhoa, ‘me mokhoa o mong le o mong o fetoha bokamoso ba ka.
Boikoetliso
- Bala ho feta kamoo u skrolang.
- Fokotsa mekhatlo ea sechaba e sa hlokahaleng.
- Iphete ka batho ba nahanang hantle.
- Nahana pele u amohela maikutlo a tsebahalang.
- Fepa kelello ea hau ka bohlale letsatsi le letsatsi.
Potso
“Na sena se matlafatsa kelello ea ka kapa se e fokotsa?”
Thuto ea Ubuntu ea 3: Laola Nako ea Hau Pele Nako e U Laola
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla nka hora e ‘ngoe le e ‘ngoe e le tsetelo, eseng ntho ea ho senya.
Boikoetliso
- Qala letsatsi le letsatsi ka morero.
- Nkela ho sitisoa sebaka ka ho ithuta.
- Qeta mosebetsi o bohlokoa pele ho boithabiso.
- Nka kajeno joaloka Qetello ea tlhōlisano.
- Haha litsebo letsatsi le letsatsi.
Potso
“Na kajeno ke ile ka tsetela kapa ka e sebelisa feela?”
Thuto ea Ubuntu ea 4: Batla Bokhabane Tsohong Tseo u li Etsang
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Nke ke ka khotsofala ka “ho lekane” ha ke khona ho ba betere.
Boikoetliso
- Ntlafatsa ntho e le ‘ngoe e nyenyane letsatsi le letsatsi.
- Amohela kgalemelo ea ‘nete.
- Pheta ho fihlela mosebetsi o ba o hlollang.
- Ithute liphosong ho e-na le ho li tšaba.
- Qeta mosebetsi o mong le o mong ka boikhohomoso.
Potso
“Na kajeno ke file se seng sa ka se setle ka ho fetisisa?”
Thuto ea Ubuntu ea 5: Iketsetse Pele U Leka ho Haha Lefatše
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla matlafatsa semelo sa ka pele ke lelekisa katleho.
Boikoetliso
- Hōlisa khalemelo.
- Boloka litšepiso tsa hau.
- Haha mekhoa e phetseng hantle.
- Nka boikarabelo ba likhetho tsa hau.
- Fetoha motho eo batho ba ka mo tšepang.
Potso
“Na ke ntse ke fetoha motho eo bokamoso ba ka bo mo hlokang?”
Thuto ea Ubuntu ea 6: Fetola Tsebo e be Tšebeletso
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Seseng le se seng seo ke se ithutang se tlameha ho ntlafatsa bophelo ba motho e mong.
Boikoetliso
- Arolelana tsebo ea hau.
- Tataisa bacha.
- Rarolla mathata a sechaba sa heno.
- Fana ka litsebo tsa hau ka boithaopo.
- Ipotse letsatsi le letsatsi, “Ke mang ea rua molemo hobane ke teng?”
Potso
“Ke mang ea betere kajeno ka lebaka la ka?”
Thuto ea Ubuntu ea 7: Khetha Sechaba Holim’a Boithati
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla haha batho ho e-na le ho phehisana le bona.
Boikoetliso
- Khothatsa ba bang.
- Keteka katleho ea batho ba bang.
- Kopa thuso ha u e hloka.
- Fana ka thuso ntle le hore u kopuoe.
- Haha bohlonoli bo matla bo ipapisitseng le botšepehi.
Potso
“Na ke matlafatsa sechaba sa heno?”
Thuto ea Ubuntu ea 8: Fetoha Borokho Pakeng tsa Meloko
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Ke tla amohela bohlale ho tsoa ho baholo ba ka ‘me ka bo fetisetsa ho ba tlang ka mor’a ka.
Boikoetliso
- Mamela batho ba baholo.
- Rekota lipale tsa lelapa.
- Boloka litloaelo tsa Afrika.
- Ruta bana nalane ea bona.
- Fetoha moeletsi.
Potso
“Ke bohlale bofe bo tla phela hobane ke ile ka phela?”
Thuto ea Ubuntu ea 9: Siea Afrika e le Betere Ho Feta Kamoo u e Fumaneng
Boitlamo ba Letsatsi le Letsatsi
Bophelo ba ka bo tlameha ho fetoha seabo, eseng feela pale ea katleho.
Boikoetliso
- Rarolla mathata a lehae.
- Haha litheo.
- Sireletsa tikoloho.
- Tšehetsa likhoebo tsa Afrika.
- Theha menyetla bakeng sa meloko e tlang.
Phela ka potso e le ‘ngoe feela e bonolo:
“Haeba Moafrika e mong le e mong a ne a phela ka kamoo ke phelang kateng kajeno, na Afrika e ne e tla ba matla kapa e fokole?”
Haeba karabo e le e fokolang, fetola mekhoa ea hau.
Haeba karabo e le e matla, tsoela pele ho haha.
Tiisetso ea Ubuntu
- Ke tla tseba hore ke mang pele ke etsa qeto ea hore ke ea hokae.
- Ke tla sireletsa kelello ea ka, hobane bokamoso bo bong le bo bong bo qala ka mohopolo.
- Ke tla batla bokhabane mosebetsing o mong le o mong, leha o le monyenyane hakae.
- Ke tla hlompha nako ea ka e le letlotlo la ka le leholo ka ho fetisisa lefatšeng.
- Ke tla hopola hore boleng ba ka bo ke ke ba fuoa kapa ba nkoa.
- Ke tla phela Ubuntu, ke tseba hore ke fetoha motho ka botlalo ka ba bang.
- Ke tla sebelisa limpho tsa ka ho sebeletsa sechaba sa heno.
- Ke tla khetha bonngoe holim’a karohano le tšebelisano holim’a boithati.
- Ke tla siea lefa le etsang hore moloko o tlang o be matla ho feta oa ka.
Ha re se re iphumane mmapeng oa jeokrafi ea botho, re tlameha ho bolella bana ba rona hore ke bo-mang. Re tlameha ho bolella bana ba rona hore morero oa bona o tlameha ho ba eng. Le hore ke lefa lefe leo ba tlamehang ho le siea lefatšeng lohle, empa ba qale ka bona ka boithati bo tlamehileng ba ho phela, ikhomarele pele, ebe u fumana seipone seo ‘me u bone hore na ke mang ea u shebileng. ‘Me ea u shebileng, sebelisa lentsoe LE RE, RE tla fetola lefatše. ‘Me haeba re file lefatše botho ba pele, re tla fa lefatše botho bo latelang. ‘Me ha ho tluoa mosebetsing oa ho itokisetsa, re tokiselitse ho o etsa hona joale. Dr. John Henrik Clarke.
Ena ke pale ho ea ka Ustadh Yusuf, ea hau ke efe?
Bua ‘nete ea hau ho matla ka ho romella mofuta oa hau oa pale.
Khotso le Lerato
Ustadh Yusuf


















